Saltar o menú de navegación e ir ao contido

EROSKI CONSUMER, o diario do consumidor

Buscador

logotipo de fundación

Canles de EROSKI CONSUMER


Este artigo foi traducido por un sistema de tradución automática. Máis información, aquí.

A presenza de cloranfenicol en produtos apícolas

O cloranfenicol é un antibiótico cuxo uso en animais destinados á produción de alimentos está prohibido na Unión Europea

Img miel

A finais do mes de novembro saía á luz a detección de cloranfenicol, un antibiótico prohibido na UE, en xelea real. Meses antes, en agosto, a Organización de Consumidores e Usuarios (OCU) denunciaba xa a presenza de residuos do antibiótico en varias marcas comercializadas por sete fabricantes nacionais. O 19 de agosto, a rede de alerta europea recibía a comunicación da devandita detección. As empresas implicadas comprometéronse entón a retirar o produto.

Img miel3
Imaxe: Ars Image Gallery

O cloranfenicol é un antibiótico de amplo espectro derivado orixinariamente da bacteria Streptomyces venezuelae que na actualidade prodúcese sintéticamente. Dada a súa eficacia fronte a un numeroso grupo de antibióticos, durante anos usouse sen apenas restricións como fármaco en saúde humana e aplicacións veterinarias. A progresiva detección de efectos secundarios, con todo, levou ás autoridades sanitarias a limitar o seu uso. Na actualidade o seu uso está prohibido como aplicación médica na Unión Europea, así como na produción de alimentos de orixe animal.

O cloranfenicol foi sometido en diversas ocasións á consideración do Comité Mixto FAO/OMS de Expertos en Aditivos Alimentarios (JECFA). De acordo co seu ditame, trátase dunha sustancia genotóxica, o que significa que pode provocar danos xenéticos e favorecer probablemente a aparición de distintas formas de cancro. Sábese tamén que pode chegar a provocar anemia aplásica en persoas susceptibles, aínda que se trata dunha enfermidade pouco frecuente que, en opinión de JECFA, dificilmente pode atribuírse á presenza de residuos de cloranfenicol nos alimentos.

A pesar destas consideracións, que descartarían a existencia de riscos para o consumidor a non ser que os residuos de cloranfenicol achásense de forma masiva en alimentos, a Comisión do Codex Alimentarius, o organismo internacional de normas alimentarias, entende que debido á toxicidade desta sustancia non se pode establecer un tope máximo de residuos. Por este motivo, sinala que non debería non debería utilizarse na produción de alimentos.

Presente na xelea real

A tolerancia ao cloranfenicol adoita ser boa, aínda que ocasionalmente pode provocar reaccións adversas graves

A presenza de cloranfenicol en distintas marcas de xelea real provocou, de inicio, unha certa sorpresa. Aínda que non se trata dun asunto novo, os expertos tiveron que exporse de entrada como puidera chegar o antibiótico ata a xelea real. Xeralmente, os produtores de mel conseguen que os fármacos cheguen ás abellas xunto con algún alimento (auga con azucres) ou ben mediante o fumigado das colmeas. Tamén estrañou que se empregou cloranfenicol, un antibiótico prohibido, cando se podería utilizar calquera outro produto autorizado para o tratamento de patoloxías destes insectos.

Unha das posibilidades é que o produto non se elaborou en España, senón que se importou desde outros países, posibilidade difícil de probar e que require un estudo máis pormenorizado. A existencia de cloranfenicol en produtos apícolas non é nova. Xa no ano 2000 realizáronse análise en meles importados por EEUU procedentes de China ante a sospeita da existencia de residuos de cloranfenicol. Desde entón, efectuáronse análises rutineiras deste antibiótico e outros empregados na produción de mel, especialmente nitrofuranos, estreptomicina e oxitetraciclina.

As análise rutineiras han detectada a presenza destas sustancias prohibidas en produtos de apicultura, xeralmente procedentes de países asiáticos, aínda que durante este ano 2005 producíronse alertas sanitarias europeas en meles procedentes doutros países, como Arxentina, España, Grecia e Ucraína.

Reaccións adversas

O cloranfenicol é un axente bacteriostático activo fronte a bacterias Gram positivas e Gram negativas, incluíndo microorganismos anaerobios, clamidias e ricketsias. Adoita ser ben tolerado, con baixa incidencia de reaccións adversas, aínda que cando se presentan poden ser graves. Os manuais médicos destacan, neste sentido, a síndrome gris do recentemente nado, que consiste en aletargamiento, distensión abdominal, hipotensión, cianosis, problemas respiratorios, shock e morte. Esta síndrome adoita estar provocado pola acumulación masiva da droga asociada a un déficit de metabolización hepática.

Describiuse tamén toxicidade hematológica con dúas formas graves, aínda que non frecuentes: depresión reversible da medula ósea, relacionada coa dose, e depresión irreversible, habitualmente fatal, asociada a unha maior susceptibilidade do paciente.

Mentres que a primeira aparece precozmente e afecta principalmente a serie sanguínea vermella, a segunda pode aparecer semanas ou meses despois de finalizado o tratamento e adoita afectar á produción da totalidade das células sanguíneas. Nestes casos, o uso de cloranfenicol, a pesar de ser administrado a doses terapéuticas, é especialmente perigoso.

Outros efectos adversos descritos, relacionados co seu uso terapéutico, son a neuritis óptica, posiblemente por doses excesivas, reaccións de hipersensibilidad, pouco frecuentes, trastornos dixestivos (náuseas, vómitos e diarreas), sobreinfecciones bacterianas ou micóticas e déficit de vitamina K por disbacteriosis intestinal.

A estes efectos secundarios distintos grupos de expertos engaden unha capacidade genotóxica «probable», ademais da emerxencia de cepas bacterianas resistentes. Por todo iso, na actualidade non se considera antibiótico de primeira elección, salvo en casos de meninxites por H. influenzae en pacientes alérxicos aos betalactámicos e como antibiótico de alternativa en abscesos encefálicos, infeccións por anaerobios, febre tifoidea ou salmonelosis sistémicas. Algunhas destas indicacións mantéñense en países en desenvolvemento nos que a Organización Mundial da Saúde antepón o beneficio do fármaco aos seus efectos adversos.

CLORANFENICOL EN ALIMENTOS

A presenza de cloranfenicol en alimentos é hoxe día estraña e pouco frecuente. Polo xeral, a concentración do antibiótico ou de residuos derivados do seu metabolización en alimentos é baixa, polo que raramente danse problemas de saúde ou efectos adversos como os descritos.

Probablemente, o baixo risco asociado ao consumo de alimentos con trazas do antibiótico sexa debido ao seu mecanismo de acción. Sábese que o cloranfenicol inhibe a síntese proteica do ribosoma bacteriano, o que explica a súa efectividade como fármaco. No entanto, é posible que tamén inhiba a síntese proteica de células de mamíferos, o cal podería explicar en parte a súa toxicidade.

Do mesmo xeito, sábese que o cloranfenicol pode absorberse completamente desde o tubo dixestivo. Os ésteres de cloranfenicol (profármaco) son hidrolizados no duodeno, mediante lipasas pancreáticas, á súa forma activa. Ao ser moi liposoluble, a súa difusión é rápida e elevada e penetra en todos os tecidos e fluídos corporais. Trátase ademais dunha sustancia que atravesa ben a barreira hematoencefálica, logrando niveis terapéuticos en líquido cefalorraquídeo, e a placenta.

A nivel hepático, a sustancia vólvese inactiva e non tóxica. Os metabolitos elimínanse principalmente polos ouriños, onde só 10% do fármaco está en forma activa. O mecanismo de depuración hepática resulta insuficiente en recentemente nados, especialmente en prematuros, polo que debe evitarse nestes grupos.

Bibliografía

Anónimo. 2003. Contaminated honey seized. FDA Consum. 37(3):6.
Anónimo. 2002. Contaminated honey imports. FDA Consum. 36(6):3.

Pódeche interesar:

Infografía | Fotografías | Investigacións