Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

A protección xurídica contra a fraude alimentaria evoluciona coa historia

Por Juan Ramón Hidalgo Moya 27 de Maio de 2002

O dereito da alimentación, desde as súas orixes, evolucionou en función dos coñecementos cotiáns, das experiencias persoais e das ideas imperantes. En moitas ocasións, as cuestións de hixiene alimentaria estiveron supeditadas a profundas crenzas relixiosas convertidas en lei.

Ao longo da historia, as diferentes autoridades preocupáronse, principalmente, das adulteracións e fraudes alimentarias. A necesidade de protexer aos cidadáns dos prexuízos derivados destas condutas non é una invención da sociedade moderna. O Código Babilónico de Hammurabi xa sancionaba, fai uns 4.000 anos, as adulteracións alimentarias.

Cara a un novo ordenamento alimentario

A saúde do simple consumidor non era tomada en conta máis que en caso de risco de toxicidade aguda. Co tempo, e xa desde o século XIV, as diferentes corporacións que se foron constituíndo ao longo da historia fixáronse a si mesmas regras aplicables aos produtos elaborados polos seus membros.

A finais do século XVII prohibíronse as denominadas prácticas fraudulentas, instaurándose toda una serie de controis sobre os produtos. Co discorrer dos anos, e xa a finais do século XVIII, considerado como os inicios da ciencia moderna, xorde un sentimento colectivo a nivel dos Estados que determina o deseño e o desenvolvemento dun amplo sistema de defensa social que tamén inclúe o ámbito alimentario.

Neses momentos as regulamentacións eran cada vez máis precisas e estaban preocupadas polo control alimentario. Iso determina a necesidade de dotarse de medios xurídicos eficaces paira a súa aplicación. E é que a finais do século XVIII, os modernos postulados que debían terse en conta polas normas de protección paira o cidadán eran, entre outros, a prevención e a seguridade. Nese momento iniciouse una nova etapa.

O dereito á protección do consumidor: algo máis próximo

A principios do século XIX, a coñecida Constitución de Cádiz de 1812 atribuía aos Concellos a denominada “policía de salubridade”. Outra normativa posterior outorgáballes a función de “velar sobre a calidade dos alimentos de toda clase”. Durante todo ese século, a sanidade pública dos alimentos estivo ligada, fundamentalmente, a dous sectores da actuación administrativa: a agricultura e a sanidade.

O Ministerio de Fomento e o de Gobernación foron os que tradicionalmente se encargaron desas competencias. A primeira administración sanitaria foi imposta pola Lei Xeral de Sanidade de 1855, e dispuxo que en cada partido xudicial houbese tres Subdelegados, uno de Medicamento e Cirurxía, outro de Farmacia e outro de Veterinaria, aínda que as súas funcións non quedaron totalmente establecidas até principios do século XX. Aos municipios impúñaselles a provisión dos servizos de veterinaria, que debían encargarse do recoñecemento das carnes e animais destinados á alimentación da veciñanza, así como o recoñecemento dos gandos importados e os informes e coidados relativos ás epizootias.

Nesta época, dacabalo entre o século XIX e principios do século XX, os diferentes gobernos ditaron diferentes regulamentacións nas que sinalaban as condicións que debían ter os alimentos para que non prexudicasen ou alterasen a saúde dos consumidores, establecendo ao mesmo tempo una vixilancia hixiénica por expertos na materia.

Así, se instituyeron na maior parte dos capitais laboratorios, cuxa función principal consistía en descubrir os casos de fraude alimentaria e cuxo persoal se dedicaba a inspeccionar os establecementos onde se fornecían produtos alimenticios. O consumidor podía tamén remitir mostras de alimentos paira determinar si eran aptos ou non paira o consumo.

A Real Orde de 5 de xaneiro de 1887, relativa á inspección dos alimentos, establecía a necesidade de vixiar, comprobar e analizar os alimentos, instando á responsabilidade das autoridades nesta materia e recomendando aos Concellos o establecemento de laboratorios químicos municipais paira a análise dos alimentos.

Ademais, era preciso determinar as sustancias que eran prexudiciais paira a saúde dos consumidores. Algúns exemplos das disposicións que se ditaron son claramente ilustrativas:

  • Reais Ordenes de 9 de decembro de 1891 e 13 de setembro de 1900, referentes á prohibición absoluta do emprego dos sales de cobre paira o enverdecimiento de consérvalas alimenticias.
  • Real Orde de 3 de abril de 1889, prohibindo o uso da sacarina e substancias análogas nos alimentos e bebidas, e considerándoa tan só como medicamento.
  • Regulamento paira a aplicación do Real Decreto de 11 de marzo de 1892, ditando disposicións paira evitar a adulteración dos viños e bebidas alcohólicas.
Con todo, a lexislación era de xeito evidente escasa polo que se refería á seguridade, as adulteracións e as falsificacións dos alimentos. A normativa que se ditaba o era, a maior parte das veces, como consecuencia das reclamacións dos cidadáns. A lexislación de seguridade alimentaria difería do estado actual do coñecemento e, ademais era escasa, pouco coñecida e dispersa, até o punto de que moitas veces era necesaria a súa recompilación por algunha entidade ou organismo.

Na publicación de 1914 Hixiene dos Alimentos e Bebidas. Medidas fáciles paira recoñecer as súas adulteracións e falsificacións o Dr. J. Madrid Moreno xa manifestaba: “O comercio pode ser libre, pero non pode atentar contra a saúde pública expendiendo a propósito substancias nocivas. Si por algún se cometen adulteracións e falsificacións, cambiando un compoñente por outro, debe así anunciarse ao público. Se isto cumprísese en todas partes, seguramente non se beneficiaron tanto moitos fabricantes, expendiendo artigos en cuxa confección entran substancias estrañas e cuxa composición se descoñece, pois os mesmos consumidores encargáronse de desacreditalas.”

Todo iso fainos pensar que até o século XX prestouse pouca atención á seguridade das subministracións dos alimentos, considerando que era una materia que requiría un control estritamente local.

Un dereito recente, tirando a moderno

A pesar dos seus antecedentes históricos, non cabe dúbida de que o dereito alimentario é un dereito recente, moderno, que evolucionou rapidamente paira adaptarse aos novos coñecementos das ciencias, á expansión dos mercados, aos cambios demográficos e ás novas expectativas do consumidor actual.

O contexto no que debe aplicarse o dereito alimentario e, máis concretamente a seguridade alimentaria, está presidido pola globalización económica, a circulación e o consumo dos máis variados produtos, e a mundialización do mercado alimentario; así como o cambio de hábitos e de necesidades por parte do consumidor, a introdución de novos alimentos e produtos alimentarios e a industrialización-tecnificación do proceso produtivo alimentario.

O dereito alimentario foi até a data un dereito moi normativo que regulou todas as fases da produción alimentaria, desde a actividade primaria, pasando por toda a cadea alimentaria, até a posta a disposición do alimento ao consumidor final.

Neste sentido ha reglamentado, entre outras cuestións, a elección das materias primas, tratamentos das mesmas, a manipulación, a definición e a composición dos produtos, a hixiene alimentaria industrial, os materiais en contacto cos alimentos, os procedementos de conservación; así como a presentación, a etiquetaxe e a publicidade dos alimentos. E, como non, tamén se dotou de mecanismos contundentes desde a órbita da responsabilidade penal paira actuar contra a fraude, mesmo en situacións de risco paira a saúde das persoas.