Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

A regulación legal de plantas aromáticas e medicinais

As diferentes aplicacións das plantas, xa sexan aromáticas ou medicinais, determinan o seu marco xurídico
Por Juan Ramón Hidalgo Moya 17 de Xaneiro de 2005

Desde os máis remotos tempos as plantas aromáticas e medicinais teñen aplicación eficiente na alimentación, a perfumaría ou o medicamento. Na actualidade, a súa comercialización realízase, tanto en fresco, conxelado ou seco, en forma de condimentos e produtos de herboristería, como transformado, en aceites esenciais, extractos ou esencias, sendo o seu destino principal a industria alimentaria, farmacéutica ou cosmética.

O marco xurídico que regula as plantas aromáticas e medicinais debeu atender á consideración tradicional das mesmas, o seu destino final ou a aplicación que das mesmas realicen os produtores. Na actualidade están no punto de mira das autoridades sanitarias e doutros organismos encargados de controlar a seguridade e a saúde dos consumidores finais, entre eles, o SEPRONA.

En 2004, e tras dez anos de espera, unha Orde do Ministerio de Sanidade e Consumo decidiu prohibir ou restrinxir a venda de 197 plantas ou partes delas por razón da súa toxicidade. Entre elas, o muérdago, o romeu silvestre, o acivro ou o loureiro amarelo. E no ámbito comunitario, unha Directiva de 2004 ordena aos Estados membros a adaptar o seu marco xurídico ás disposicións da mesma polo que refire a medicamentos tradicionais elaborados a partir de plantas ata o 30 de outubro de 2005.

As diferentes aplicacións que dunha planta poden facerse para o ser humano levaron a enfrontar nos últimos tempos a farmacias e herboristerías sobre a libre comercialización daquelas que sexan consideradas medicamentos de uso tradicional. Nalgúns casos, algúns organismos públicos han emitido informes que advirten de que determinadas plantas, consideradas legalmente como medicinais, están a comercializarse como alimentos, especias, aromas, aditivos ou outra «fórmula legal», a fin de escapar da máis estrita normativa medicinal. De momento, nesta batalla quedaron excluídos os que tradicionalmente se dedicaron á súa comercialización en mercadillos ou venda ambulante.

O que vai resultar máis complexo nun futuro, atendendo ao novo marco xurídico alimentario e ao que está en marcha no seo da UE, é a delimitación entre medicamento e alimento para encadrar adecuadamente a determinadas variedades de plantas e os lugares máis adecuados para a súa comercialización. Un aspecto esencial que pode incidir de forma substancial nas súas propias perspectivas de comercialización nun futuro.

A comercialización das PAM

A delimitación entre medicamento e alimento é esencial para fixar as distintas variedades de plantas medicinais e aromáticas e a súa comercialización

Un dos poucos estudos sobre a comercialización e distribución de plantas aromáticas e medicinais (PAM) en España, foi realizado por Eva Morei e A. Colom, do Centro Tecnolóxico Forestal de Cataluña e da Escola Técnica Superior de Enxeñaría Agraria da Universidade de Lleida, respectivamente. No mesmo desvélase que o seu cultivo se contempla como unha alternativa de futuro, especialmente naquelas zonas con características especiais nas que non son posibles ou rendibles os cultivos convencionais (montañosas, monte baixo, zonas áridas moderadas e outras).

Na actualidade, e segundo datos desvelados pola área de Produtos Secundarios do Bosque do Centro Tecnolóxico Forestal de Cataluña, situado en Solsona, aos que tivo acceso consumaseguridad.com, unhas 7.000 hectáreas en España dedícanse ao cultivo de plantas aromáticas e medicinais, sendo Andalucía, con 1.702 hectáreas, a que posúe unha maior extensión dedicada aos mesmos. Segundo a citada entidade, a produción de planta aromática e medicinal «provén en gran medida da recolección de plantas silvestres, e para certas especies de maior consumo (menta, melisa, adormidera, manzanilla, etc.) existen cultivos, xa sexan convencionais ou de produción ecolóxica. Algúns cultivos realízanse baixo contrato con algunha industria (principalmente laboratorios farmacéuticos ou cosméticos), pero tamén existen agricultores independentes».

En España, os cultivos que predominan son os de lavanda, aínda que se colleitan outras plantas silvestres en cantidades importantes como a manzanilla amarga, a cola de cabalo, o poleo, o romeu ou o tomiño. E polo que respecta a cultivos, aínda sen contar con datos oficiais, considéranse que están ben establecidos os de azafrán, espliego, lúpulo, melisa, mentas, anís e sarxa, entre outros.

Polo que respecta á industria agroalimentaria que foron incluídas dentro do estudo de referencia, destacan as que se dedican ás actividades produtivas de bebidas alcohólicas, confeitaría e sobremesas, aos complementos de cociña, e ao envasado de especias e plantas para condimentos.

Atendendo ao estudo realizado por Eva Morei sobre a comercialización de PAM en España en maio de 2004, o desenvolvemento lexislativo era un dos factores que podían condicionar a futura demanda destes produtos nos próximos anos. E apuntaba, xa en 1998, como especies cunha mellor saída como granel seco, o anís verde, a avena, a cola de cabalo, a melisa, a manzanilla e a menta piperita, entre outros.

Outro experto, Peroy, en 2003 consideraba que tomiños e romeu poderían ter tamén unha boa saída, como recolle o anterior estudo. Neste sentido, apuntaba que a evolución da demanda podería depender das modas de consumo, as novas aplicacións e o futuro da lexislación, entre outros factores, aínda que apreciaba un bo futuro para romeu, sarxa, ajedrea e ourego polo seu contido en antioxidantes.

No apartado de conclusións, as citadas autoras desvelan que o éxito da actividade económica en cuestión non reside na boa produción ou recolección, senón tamén na súa correcta comercialización, debendo ter en conta as esixencias dos industriais, a lexislación existente e a calidade sanitaria que esta expón. No ámbito alimentario detectan unha evolución crecente cara á aromatización dos alimentos con aceites esenciais e aromas naturais, sendo desexable unha regulamentación internacional común.

Comercio de plantas medicinais

A regulación da comercialización de plantas medicinais vén de lonxe. En 1880 foi aprobado un Real Decreto polo que se aprobaban as Ordenanzas para o exercicio da profesión de farmacia, comercio de drogas e venda de plantas medicinais. Por aquel entón, e ata tempos non moi afastados, estaba permitida a venda libre ao público das plantas medicinais polos herbolarios ou yerberos, tanto ao maior ou menor, frescas ou secas, e en postos fixos ou ambulantes, con algunhas limitacións, e a condición de que non fosen obxecto de ningunha preparación, nin mesmo a de pulverización.

A cuestión cambiou substancialmente anos máis tarde coa aprobación da Lei de Bases de Sanidade (1944), e máis concretamente coa obrigación de rexistro en 1963, como especialidades farmacéuticas de determinados preparados a base de especies vexetais medicinais ou os seus partes.

Desde o ano 1973 ata a data unha Orde ministerial tenta pór unha orde mínima sobre a cuestión, así como sobre a súa elaboración, comercialización e venda. Nese momento, e a pesar de que a súa aplicación era maioritariamente doméstica, decidiuse establecer un control mínimo desde o punto de vista sanitario.

En 1990, a Lei do Medicamento establece o marco xeral dos medicamentos de plantas medicinais, a través dun só artigo, o 42. Neste sentido, considera que as plantas e as súas mesturas, así como os preparados obtidos de plantas en forma de extractos, liofilizados, destilados, tinturas, cocimientos ou calquera outra preparación galénica que se presente con utilidade terapéutica, diagnóstica ou preventiva seguirán o réxime das fórmulas maxistrais, preparados oficiais ou especialidades farmacéuticas, segundo proceda e coas especificidades que reglamentariamente establézanse.

A norma en cuestión exclusivamente limita a venda libre ao público das plantas tradicionalmente consideradas como medicinais se fan referencia a propiedades terapéuticas, diagnosticadas ou preventivas, así como a súa venda ambulante.

O ámbito legal que debe regular precisamente este sector, en canto ás actividades de manipulación, almacenamento, comercialización, prescrición e dispensación de plantas medicinais e os seus preparados, non se adecuou aínda ao ordenado polo lexislador na Lei do Medicamento, polo que o sector resta nunha situación de certa inseguridade xurídica, e expectante, tanto ao que se dite desde aquí como desde a UE.

PLANTAS AROMÁTICAS

Img especias1As plantas, ademais de principios activos que as poden facer susceptibles de ser consideradas como medicinais, teñen características propias que determinan a súa consideración como alimento, atendendo á definición máis actual. De feito, as plantas poden participar de varias propiedades ou funcións, como expuxemos. Quizais a fronteira máis difusa está na súa consideración como alimento ou como medicamento nalgúns casos, máxime na actualidade, na que ambos os conceptos son demasiados extensos e difusos.

Como apunta Camil Rodiño, da Asociación Española de Fabricantes de Preparados Alimenticios Especiais, Dietéticos e Plantas Medicinais (AFEPADI), a atribución a unha planta de propiedades curativas ou referidas a a saúde das persoas convértenlle en medicamento, dado que a consideración de medicamento o é tanto pola súa función ou finalidade curativa, como pola súa presentación (cando se manifesta que ten eses efectos curativos). A fronteira, remarca, é moi difusa, e falta dunha regulación específica para a comercialización libre de plantas medicinais.

Con todo, as plantas destinadas á alimentación contan cun marco legal amplo e complexo, que abarca desde as especias e condimentos, especies vexetais para infusións, aromas, aditivos alimentarios, nutrientes ou complementos alimenticios, entre outras, ás que se acolleron diferentes produtores para comercializar os seus produtos.

Segundo datos facilitados pola área de Produtos Secundarios do Bosque do Centro Tecnolóxico Forestal de Cataluña e a Asociación Catalá de Plantas Aromáticas e Medicinais de Cataluña (ACPPAM), entre os produtos destinados ao consumidor, as plantas en forma seca son as de maior consumo no sector aromático. Entre as especias destacan a pementa, a noz moscada, o cravo; así como condimentos como o estragón, o tomiño ou o ourego; así como mesturas e aromas a base destas. Doutra banda, tamén sinalan ás plantas para infusión envasadas por empresas do sector alimentario, consideradas máis como «bebidas aromáticas» que como «medicinais», segundo apuntan, como a manzanilla, a menta, a tila e a marialuisa, entre outras.

Da mesma forma, e no seu comercio en fresco, están a implantarse plantas condimentarias como o perexil ou o cebollín, ofrecidas habitualmente en tendas de froita, verduras ou peixe. Outras, coutadas antes ao sector industrial, empezan a comercializarse directamente ao consumidor final, como son as plantas aromáticas conxeladas e as pastas aromáticas, mestura de plantas aromáticas e aceites, conservadas por pasteurización e vendidas en concentrados en forma de pastillas.

Desde o sector de plantas aromáticas e medicinais espérase a aprobación en breve, e quizais durante o transcurso deste ano, do Regulamento comunitario sobre alegacións nutricionais e de propiedades saudables en alimentos, que sen dúbida poderán dar valor engadido a certas propiedades das plantas aromáticas, pero sen chegar á súa consideración de medicamento.

Bibliografía
  • MOREI i PAUS, Eva; Comercialización das PAM, maio de 2004. Área de Produtos Secundarios do Bosque. Centre Tecnològic Forestal de Catalunya.
  • E. Morei Paus e A. Colom Gorgues; Distribución comercial de plantas aromáticas e medicinais en Cataluña. Investigación Agraria: Prod. Prot. Veg. Vol. 17 (1), 2002.
LEXISLACIÓN
  • Orde de 3 de outubro de 1973 pola que se establece o rexistro especial para preparados a base de especies vexetais medicinais (BOE 247/1973, de 15 outubro 1973).
  • Lei 25/1990, de 20 de decembro, do medicamento (BOE 306/1990, de 22 decembro 1990).
  • Orde SCO/190/2004, de 28 de xaneiro, pola que se establece a lista de plantas cuxa venda ao público queda prohibida ou restrinxida por razón da súa toxicidade (BOE 32/2004, de 6 febreiro 2004).