Saltar o menú de navegación e ir ao contido

EROSKI CONSUMER, o diario do consumidor

Buscador

logotipo de fundación

Canles de EROSKI CONSUMER


Estás na seguinte localización: Portada > Seguridade alimentaria

Este artigo foi traducido por un sistema de tradución automática. Máis información, aquí.

Carlos Alberto González, epidemiólogo do Instituto Catalán de Oncoloxía

«Detrás das recomendacións alimentarias pode haber intereses que non sempre son de saúde pública»

A procura de evidencias sólidas que relacionen sen ningún xénero de dúbidas dieta e cancro é unha das maiores preocupacións en saúde pública en todo o mundo. O proxecto EPIC é o de maior ambición neste sentido xamais deseñado en Europa. Carlos Alberto González, do Instituto Catalán de Oncoloxía, coordina a achega española.

Img

Carlos Alberto González, epidemiólogo do Instituto Catalán de Oncoloxía, dirixe a sección española de EPIC (European Prospective Investigation into Cancer and Nutrition). Cunha cohorte de 540.000 individuos sans, de entre 35 e 64 anos de 10 países europeos (un 40 mil persoas por país), e uns cuestionarios que tentan liquidar os erros habituais dos estudos epidemiolóxicos sobre alimentación, o proxecto é, ata a data, o máis ambicioso sobre dieta e cancro que se expuxo en Europa. Aínda que inclúe outros obxectivos, explica González. En EPIC España, por exemplo, vaise a estudar a relación entre dieta mediterránea, susceptibilidade xenética e risco de infarto agudo de miocardio, así como risco de diabetes en relación coa dieta, a actividade física e a susceptibilidade xenética. O experto, que dirixe o grupo de traballo sobre factores ambientais, nutrición e cancro, do Servizo de Epidemiología do ICO, explícanos os problemas habituais dos cada vez máis numerosos estudos que reivindican propiedades saudables de determinados produtos. E de que forma en EPIC perséguese, polo menos, non caer en erros coñecidos.

Hai infinidade de estudos que afirman que un alimento é protector. Logo vén outro estudo e di o contrario. Ata onde un estudo é fiable? Que problemas adoitan ter este tipo de estudos?

Un problema típico é utilizar só cuestionarios de frecuencia. Pregúntase cantas veces por día ou mes consómese algo sen considerar a cantidade. Ou se aplican porcións estándar, o que tampouco é fiable. Unha porción de bistec son 150 gramos, e seguramente o chuletón de San Sebastián non ten nada que ver con iso. Outro erro é pór unha lista reducida de alimentos, o que non reflicte a complexidade da alimentación nin nos informa sobre a enerxía total consumida. O importante normalmente é comparar as dietas en condicións isocalóricas, con igual consumo de calorías. Outro problema é que moitos estudos se fan en poboacións moi homoxéneas, co que perdes variabilidade. A maior critica a un dos primeiros estudos americanos sobre a dieta, o da cohorte de enfermeiras, é que estaba feito sobre un grupo con hábitos alimentarios moi similares.

Como se tenta superar eses problemas en EPIC?

Usamos un cuestionario de frecuencia e cantidade, con porcións reais. Cunha lista bastante ampla, que vai desde 200 ítems alimentarios ata os 600 do cuestionario español. O cuestionario contempla tamén información sobre formas de preparación e composición de receitas, actividade física laboral, consumo de fármacos, como anticonceptivos ou terapia hormonal sustitutoria, e algunha información sobre exposición ocupacional e ambiental. Por outra banda, temos unha poboación moi heteroxénea e incluímos mostras biolóxicas, o que nos permite usar biomarcadores para analizar a susceptibilidade xenética e o risco de enfermidade. Outra vantaxe é que no momento de recoller os datos a persoa estaba sa, ou polo menos non afectada pola enfermidade. Se na cohorte tomas persoas que xa están enfermas, estas poden modificar xa a dieta en función da mesma, o que nos reflicte a realidade de cando a enfermidade estaba latente e estábase desenvolvendo.

A cohorte é de persoas de 35 a 64 anos. Por que non hai nenos en EPIC?

«Se a alguén lle diagnostican un tumor aos 70 anos, a dieta importante é a que tiña 15 ou 20 anos atrás»Todos os cancros son enfermidades xenéticas. Pero pode desencadearse ben por unha alteración hereditaria ou porque hai un factor ambiental que actúa sobre a célula e produce unha alteración. O cancro hereditario é dun 5 a un 10%; o 90% restante está desencadeado por causas externas. En nenos é moi inusual e a súa orixe adoita ser hereditario, e seguramente non está asociado á dieta.

Cal é a primeira fase?

Fíxose un cuestionario da dieta no último ano, analizouse o estilo de vida, incluíndo alcol e tabaco, tomáronse medidas antropométricas e mostras de sangue. Eses datos analízanse e gárdanse. Neste momento levamos 8 anos de media de seguimento da cohorte.

E a partir de aí?

Facemos un seguimento. E se algunha destas persoas ten un cancro, detectámolo, xa que cruzamos cada ano o rexistro de cancro das diferentes zonas co rexistro da cohorte EPIC. Igualmente, cruzamos cada ano os datos de EPIC cos rexistros de mortalidade en España.

Creo que tamén queren estudar o risco de morte por todas as causas.

A hipótese é que a dieta mediterránea pode aumentar a supervivencia e a lonxevidade, o que ten efecto sobre a mortalidade, independentemente da causa, xa sexa esta unha enfermidade cardiovascular ou cancro.

Pero analizar o risco de morte por todas as causas parece algo complicado.

O é porque tes que ter unha cohorte moi grande, boa información sobre dieta, varios anos de seguimento e un número de mortes suficientes, porque se trata de analizar a mortalidade global. No entanto, un grupo de EPIC de Grecia xa publicou o ano pasado un traballo no New England Journal of Medicine sobre o efecto da dieta mediterránea e o risco de morte en maiores de 65 anos. En xeral o que se fai é medir a mortalidade acumulada, a proporción das persoas que toman unha dieta determinada e que morreron a unha idade concreta. Hai que ter en conta a idade, para comparar e porque este é precisamente o factor de risco máis importante da mortalidade.

Os pacientes poden cambiar a dieta ao terceiro ano despois de facer o cuestionario.

«O cancro hereditario é dun 5 a un 10%; o 90% restante está desencadeado por causas externas»Se, pero normalmente o período de latencia destas enfermidades é longo. Se a unha persoa diagnostícanlle un tumor aos 70 anos, a dieta importante non é a que tiña aos 64 senón a que tiña aos 45, é dicir, a que consumía 15, 20 ou 25 anos atrás.

Aínda así, unicamente recollen a dieta do ultimo ano. Tentan pescudar o que comían de máis pequenos?

Nalgúns casos, non en xeral. Non é posible recoller a historia da alimentación, ninguén lembra ben canto comía e o que comía vinte anos atrás. O que si facemos é recompilar o consumo de alcol, tabaco, e a actividade física de toda a vida.

Canto se prevé que dure o seguimento?

Un dos primeiros estudos de cohorte que se fixeron foi o dos médicos británicos, que empezou en 1950. Nós levamos entre 12 e 14 anos, e EPIC é un proxecto que durase polo menos 40 ou 50 anos.

E de aquí a 20 ou 30 anos? Os participantes poderían cambiar os seus hábitos.

Para algunhas variables que cambian bastante como o consumo de alcol ou tabaco, empezamos a aplicar un cuestionario de seguimento. O primeiro aplicouse ao tres anos e agora estamos a tentar conseguir fondos para facer outro. O da dieta é máis complexo. En España este cuestionario recolleuse con entrevistas persoais dunha hora cada unha. Representou un investimento enorme porque había que ter cinco entrevistadoras en cada zona contratadas durante tres anos [de 1993 a 1996]. A nosa intención é poder aplicar no próximos cinco anos outro cuestionario de dieta, aínda que dependerá das posibilidades económicas.

A partir do cuestionario inicial, viron diferenzas entre a alimentación de diferentes zonas?

En 1993 non había grandes diferenzas cualitativas, cousa que agora probablemente cambiou. Había diferenzas na forma de preparar os alimentos, pero a base alimentaria era bastante similar. As únicas diferenzas quizá eran un consumo de aceite de oliva maior en Granada e Murcia, e menor o País Vasco e Asturias, onde consomen máis aceite de girasol; maior consumo de carne vermella en Navarra e País Vasco. O consumo de froitas é un pouco máis baixo en Asturias que nas outras zonas. Son diferenzas de matices, que non teñen nada que ver coas diferenzas entre España e Suecia, e que xa sabes por intuición se viaxaches por España.

Como son as diferenzas con Suecia?

Pois Suecia consome bastante menos froita e verdura, consomen moita carne vermella, menos cereais, e os lácteos son case sempre iogures, mentres que en España tómase máis leite e queixo. Aínda que agora, nos últimos anos creceu a oferta de iogures en España, polo que isto podería cambiar.

Os INTERESES DAS RECOMENDACIÓNS ALIMENTARIAS

Img

Se non hai unha boa medición, apunta González, os estudos epidemiolóxicos poden resultar «pouco fiables». Se se publican, xeran controversia nos medios de comunicación e confusión entre a poboación, que quere achar «solucións». É o que sucede co tema da fibra e o cancro colorectal. Os americanos, explica este especialista do Instituto Catalán de Oncoloxía, non achan asociación entre cancro de colon e fibra. «Pero é que o nivel máximo de consumo de fibra na EE.UU. é baixo respecto ao consumo de fibra na poboación europea». Se o efecto protector da fibra dáse a partir de 30 g diarios e os americanos consomen menos de 20, non se pode ver o efecto protector nos americanos que consomen máis fibra, porque seguirán consumindo relativamente pouca.

O problema dos estudos deste tipo é que acaban xerando recomendacións, e aí, nas recomendacións alimentarias, case sempre hai intereses, afirma este especialista. Nesa orde de cousas é inevitable preguntar pola soia.

«A evidencia científica de que a soia poida reducir o cancro de mama na poboación occidental é feble». En calquera poboación occidental, o consumo de soia é baixo, uns 3 miligramos diarios de isoflavonas, cando o efecto funcional é a partir de 60 miligramos diarios. Sucede como coa fibra: «con ese consumo tan baixo non se pode estudar nada».

En países asiáticos, detalla González, é certo que se dá unha menor incidencia de cancro de mama e de próstata, e que as mulleres non teñen síntomas de menopausa. «A hipótese é que poida ser a soia; con todo, podería ser outra cousa», alerta González. Por iso é polo que non aconselle un consumo masivo de suplementos de soia. De todos os xeitos, relativiza este especialista: «non se se a soia será moi efectiva na muller europea pero tampouco produce ningún dano».


Pódeche interesar:

Infografía | Fotografías | Investigacións