Saltar o menú de navegación e ir ao contido

EROSKI CONSUMER, o diario do consumidor

Buscador

logotipo de fundación

Canles de EROSKI CONSUMER


Estás na seguinte localización: Portada > Seguridade alimentaria

Este artigo foi traducido por un sistema de tradución automática. Máis información, aquí.

César Nombela, Presidente do Comité Asesor de Ética

«Os pasos que se deron na crise das vacas tolas non sempre foron os máis adecuados»

Img cesar nombela
César Nombela é catedrático de Microbiología pola Universidade Complutense de Madrid (UCM). Foi membro do Comité de Alimentación Humana da UE e presidente do Consello Superior de Investigacións Científicas (CSIC). Actualmente preside o Comité Asesor de Ética paira a Ciencia e a Tecnoloxía e dirixe una cátedra extraordinaria de xenómica e proteómica na UCM.

César Nombela, presidente do Comité Asesor de Ética paira a Ciencia e a Técnica, considera que a industrialización dos alimentos, así como a súa distribución nun mercado cada vez máis global, esixe una maior atención aos “puntos críticos” do sistema. Só deste xeito, advirte, poderá actuarse con maior eficacia na prevención do risco e con maior eficacia ante emerxencias alimentarias. A recentemente creada Axencia Española de Seguridade Alimentaria podería desempeñar un papel crave ‘sempre que non se burocratice en exceso’.

Un ten a sensación de que vivimos nun estado permanente de inseguridade alimentaria. É así realmente?

Hai novos retos pero non necesariamente hai novos ou maiores riscos. O que eu diría é que son distintos.

A alimentación baséase cada vez máis en produtos industrializados. Esa é a gran transformación. Non só porque o problema que poida presentarse nun lote alcanza un maior número de persoas e nun área xeográfica máis grande, senón porque leste mesmo proceso industrial xera descoñecemento no consumidor respecto dos pasos e dos controis que seguiu calquera alimento. Iso provoca dúbidas e una maior susceptibilidad.

Un dos froitos da industrialización é a globalización. De que modo afecta?

‘Tras xurdir a crise das vacas tolas en Gran Bretaña, tivésemos que ser máis diligentes en Espana’A globalización no sector alimentario tamén é un fenómeno real. A ela hai que atribuír una nova competencia científica e económica que, polo menos en teoría, debería beneficiar a todos. Pero habería que apoiarse máis na ciencia.

Hai outras experiencias que, como a que se impuxo no sector farmacéutico, onde é impensable que salga ao mercado un produto que non estea debidamente acreditado, terían que terse en conta. Algo habería que inventar para que novos alimentos ou sistemas de produción estivesen baixo un control estrito.

Non será que a dimensión tecnolóxica dos novos alimentos avanza a demasiada velocidade?

‘A biotecnoloxía hase demonizado en exceso cun debate máis propio do século pasado que do actual’Algo diso hai. A proba é o que está a ocorrer cos alimentos transxénicos ou os nutracéuticos, aos que alguén se empeña en presentar como máis misteriosos do que son. En calquera caso, a comunicación é esencial.

Por exemplo, cando se presentou o salmón transxénico en Noruega, un salmón ao que se engadiu una hormona de crecemento que correspondía a unha secuencia dun xene humano, quíxose ocultar deliberadamente o resultado. Ás poucas horas da súa presentación transcendeu a manipulación xenética dando pábulo a mil e una interpretacións erróneas ou malintencionadas. Cometéronse tal cantidade de torpezas tal cantidade de torpezas que o resultado foi o oposto ao perseguido. Hai que avogar polo sentido común e entender que certos cambios igual non son aceptables.

Houbo torpezas semellantes en España?

En España temos a dubidosa honra de encarar una emerxencia sanitaria, a do aceite tóxico, con pouca eficacia nas súas fases iniciais. Recordo como en maio de 1981 ían declarándose casos e mortes en hospitais que, nun principio, atribuíronse a un axente infeccioso, un micoplasma, cando en realidade, como se viu logo, non era así. Ese primeiro período debería ser clave esclarecer as causas e controlar os seus efectos rapidamente. Non só non ocorreu iso senón que estivo bastante tempo aberta a distribución de aceite tóxico.

Non cre que hai un certo paralelismo co caso das vacas tolas?

O problema das encefalopatías esponxiformes transmisibles (EET) ten una dimensión europea. Pero efectivamente, os pasos que se deron non foron sempre o máis adecuados en cada momento. Cando o asunto adquiriu dimensións epidémicas, o goberno británico aínda era remiso a admitir nin tan sequera riscos paira a saúde humana.

Que pasos deberon darse?

Como membro do Comité Científico de Alimentación Humana da Comisión Europea (de 1995 a 1998), recordo que en setembro de 1995 sométesenos un informe no que, de forma pouco menos que tallante, sinálase que as EET son un problema grave paira o gando vacún pero sen apenas transcendencia paira saúde humana. O goberno británico, en consecuencia, comprometeuse a un seguimento epidemiolóxico da enfermidade de Creutzfeld Jacob e posibles variantes. Poucos meses despois, en febreiro de 1996, notificáronse os primeiros casos humanos da nova variante e estableceuse a súa orixe nun prión claramente de orixe vacúa.

E ben?

A situación revelaba que una tecnoloxía desaforadamente recicladora de certos residuos paira alimentación animal conducira a un problema que pola propia natureza dos priones fora difícil de anticipar. No entanto, non se atallaron os puntos críticos na cadea de produción e iso traduciuse na extensión do problema sanitario, pero tamén con graves consecuencias económicas.

Tamén en España negouse uns meses antes do primeiro caso, e a pesar da existencia dun informe europeo, que ía suceder nada. Por que ese empeño en negar una evidencia tan apoiada na ciencia?

Está claro que, en función do coñecemento científico en cuestións alimentarias, un debería, e pódese ser, máis esixente e rigoroso. Máis demandantes dun principio de precaución. Demóstranolo non só o caso do prión, senón tamén a presenza de compostos químicos que, por acumulación, poden acabar provocando problemas de toxicidade ou oncogénicos. Hai moitas razóns paira ser máis diligentes. O que pasa é que hai intereses económicos polo medio. E non é de estrañar que as autoridades con frecuencia reaccionen ante certos riscos pensando que é máis ben remoto e que hai que ser máis optimista pensando que non vai ter transcendencia. Volvendo ás vacas tolas, estaba claro en 1997 que o problema en Gran Bretaña fora explosivo e que podía alcanzar a outros países. Pero en España aínda non se detectou ningún caso. Fose bo valorar a situación da contorna e asegurar maiores precaucións. Quizais por non ser o suficientemente rigorosos acabamos padecendo o problema.

Por tanto, habería que dar a voz de alarma moito antes

É difícil precisalo. En calquera caso, e iso é algo que os científicos vimos propugnando, as normas, a xestión pública ou as leis, deberían ter una maior apoyatura nunha ciencia sólidamente construída. Iso é esencial tanto paira a xestión como paira articular mellor una resposta cando xorde un risco. Adoita dar moi pouco resultado que as propias autoridades políticas saian a dicir que non o hai. Ás veces xera o efecto inverso, de desconfianza. Articular ben una resposta tranquiliza máis á opinión pública. No caso das vacas tolas, por exemplo, a UE debería ofrecer datos precisos de evolución da enfermidade. Estamos a pasar épocas cruciais paira saber si o número de casos vai chegar a miles ou si vaise a quedar nos límites actuais. É dicir, é máis efectivo que expertos aclaren cal é o risco e o seu alcance real que non una valoración política da que se deduza que non pasa nada. Por outra banda, una mala alarma pode arruinar a un sector ou mobilizar inadecuadamente á sociedade. Hai que buscar o mellor dos equilibrios posible.

Ás veces cae un no extremo oposto. Non cre que foi este o caso do benzopireno e o aceite de bagazo?

É un exemplo ilustrativo do que ocorre cando non hai una voz científica rigorosa e serena capaz de transmitir a información. Entón ímonos dun extremo a outro. Un responsable político pode pecar de laxo ou pola contra e xerar una alarma. Non digo que fose ese o caso, pero si que é necesario atopar o punto de equilibrio. Na nosa contorna mediterránea dispomos dunha dieta que, aínda que se vaia perdendo paira determinados sectores de poboación, é das máis sas que existen. Hai posibilidades de profundar naqueles aspectos que contribúen á saúde ou a unha prolongación da expectativa de vida. Hai que empregar o potencial científico paira mellorar as cousas, pero hai que saber valorar o que xa existe. O sentido común, en alimentación e nutrición, é fundamental.

Iso do sentido común ás veces soa a palabra oca…

Talvez, pero vexamos que está a pasar co xenoma. Grazas a el estamos a ver que hai una base xenética que indica una predisposición a unha multitude de enfermidades, pero tamén que si non hai un factor ambiental que active eses xenes a patoloxía pode chegar a evitarse ou a controlarse mellor. Dalgún modo, o medicamento xenómico está a dicirnos que o ambiente é importantísimo e que este é un valor esencial na prevención.

En alimentación, prevención implica o control de risco, pero tamén eliminar a contaminación química ou biolóxica. Hai quen fala de evitar incluso a contaminación biotecnológica.

É una forma de demonizar a biotecnoloxía. Non se pode falar, por exemplo, de alimentos transxénicos como algo rechazable por principio. As posibilidades da biotecnoloxía hai que asumilas xa que, en moitos casos, poden contribuír á mellora da produción ou das características nutricionais. Si de aí inférese una dimensión económica ou maiores ou menores vantaxes paira produtores e consumidores, debería reflectirse nun mercado no que existisen as regulacións adecuadas paira asegurar que o produto nin é nocivo nin ten un impacto ambiental.

Ocórreselle una fórmula paira combater eses demos?

A mellor maneira é non caer na tentación de establecer debates propios do século XIX. Aqueles en os que cando una parte propuña una mellora social ou científica, a parte oposta, por selo, negábaa por principio. Os priones non son nin de esquerdas nin de dereitas, senón algo que nos concierne a todos. O mesmo pasa cos transxénicos ou con outros debates de calado social. As institucións científicas deben percorrer este camiño e implicarse. E a sociedade, pola súa banda, debe saber que o risco cero non existe. Fai falta una aproximación global á seguridade alimentaria que expoña todo, desde os efectos de contaminantes químicos e biolóxicos a curto e longo prazo, até o que pode ser o impacto no desenvolvemento de enfermidades e as posibilidades de previlas.

'A AXENCIA DE SEGURIDADE ALIMENTARIA CORRE O RISCO DE BUROCRATIZARSE EN EXCESO'

A Axencia de Seguridade Alimentaria, recentemente aprobada, corre o risco, segundo César Nombela, de “burocratizarse en exceso”. Visto o regulamento, sinala, “todo indica que vai ser un organismo que vai precisar de xestores moi decididos e comprometidos”, capacidades ás que o experto engade como necesaria “moita autoridade científica” paira manexar con eficacia todo o que refira a seguridade alimentaria. Tanto na xestión do día a día como na de emerxencias.“A Axencia de Seguridade Alimentaria debe contar con alguén que dea a cara e que asuma a autoridade cando sexa necesario”Nombela ve na estrutura predefinida “moitísimos comités integrados por moitísimas persoas”. Non albisca, en cambio, una figura coa suficiente capacidade executiva que poida asegurar una rápida intervención. “Espero que o deseño e o funcionamento evíteno”, engade, “pero a tenor do publicado ese perigo existe”. Una forma de emendalo sería “designar persoas con prestixio e capacidade suficientes”. Algo así como un director executivo.

“Hai que pedir que os xestores acerten en articular a Axencia coa maior eficacia e que non se perda efectividade por un excesivo número de comités”, di. E si detéctase que non funciona ou que non é suficientemente áxil, “cambiar o que non funcione”.

A Axencia, opina, é “a mellor ferramenta” para que sucesos como o do aceite tóxico ou o das vacas tolas poidan previrse mellor ou, no peor dos casos, poidan minimizarse os seus efectos. Pero paira iso, insiste, debe haber una autoridade encargada, alguén “que dea a cara” e que responda con argumentos científicos. Alguén que, por outra banda, sexa capaz de “proxectar ás administracións” respostas que axuden a tomar decisións de carácter executivo e, chegado o caso, lexislativo.

A figura que propón Nombela garda paralelismo coa que el mesmo exerceu como presidente do Consello Superior de Investigacións Científicas (CSIC) durante o desastre ecolóxico de Doñana. O papel que exerceu a cúpula do CSIC foi, ao seu entender, clave paira o inicio inmediato de avaliacións científicas que delimitasen riscos reais e futuros, así como paira manter informada á sociedade. A experiencia vivida polo propio investigador durante a síndrome do aceite tóxico, foi clave para que decidise actuar desta forma.

Etiquetas:

césar nombela


Pódeche interesar:

Infografía | Fotografías | Investigacións