Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

Dous anos de vacas tolas en España

Por xavi 7 de Novembro de 2002

A crise das vacas tolas cumpre en novembro o seu segundo aniversario. A análise dos datos dispoñibles revela que a enfermidade se atopa, moi probablemente, aínda nos seus inicios no noso país. Do mesmo xeito, pon de manifesto que non todas as comunidades autónomas seguen de igual modo o curso da EEB. En algunhas, como Andalucía e País Vasco, o número de casos háxase claramente por baixo do esperado. Noutras, como Castela-León, supérase en cambio a marxe do estatisticamente razoable.

Dous anos de vacas tolas en España

Desde o primeiro caso de encefalopatía esponxiforme bovina comunicado en España, en novembro de 2000, o número de animais enfermos que foron detectándose nas diferentes comunidades autónomas foi crecendo de forma paulatina. Fronte a un inicio no que todo indicaba que a incidencia da enfermidade ía ser máis ben escasa, cumprido o segundo ano a cifra global achégase aos 200 casos, signo inequívoco dunha evolución que, moi probablemente, atópase aínda nas súas fases iniciais.

Desde o inicio da crise o número de casos foi en aumento, do cal podería deducirse que nos achamos nas primeiras fases da enfermidade

As cifras confirman os agoiros que as autoridades sanitarias da Unión Europea habían feito públicas pouco antes de que se dese a coñecer a enfermidade en Parrula , a vaca galega que iniciou a conta en España. Naquel informe indicábase xa que a cabana de vacún española atopábase en situación de risco, máxime cando a evolución probable da enfermidade cífrase nun dez anos. O primeiro caso, ademais de inaugurar o reconto, viña confirmar que España, moi probablemente, atopábase na fase inicial de extensión da enfermidade.

Transcorridos os dous primeiros anos, e ante a ausencia de casos humanos, a opinión pública parece haberse esquecido das vacas tolas. A atención, en materia de seguridade alimentaria, desprazouse a outras lareiras, talvez máis inmediatos e de maior repercusión mediática en ausencia doutra noticia que non sexa a detección de novos casos nunha ou outra comunidade autónoma.

No entanto, a enfermidade continúa progresando, como se observa nos distintos gráficos de análises da situación. A presentación de casos humanos, ou a simple posibilidade de que isto ocorra, é o que realmente vai preocupar á poboación e ás autoridades sanitarias no futuro.

Análise dos casos

Desde a detección do primeiro caso de EEB, o mecanismo principal de control da enfermidade fundaméntase na análise sistemática, e agora xa rutineiro, dos animais que forman parte dos grupos de risco, é dicir, daqueles nos que existen maiores probabilidades de que xurda ou se manifeste a patoloxía.

Considerado así, en termos absolutos, como se desprende da Táboa 1, Galicia, Castela-León ou Cantabria son as comunidades autónomas que máis análises realizan. Podería inferirse, por tanto, que son estas as comunidades que aparentemente van por diante no control da enfermidade.

20021107

En Estremadura, una comunidade na que o 90% da súa cabana é maior de 24 meses, só se analizou o 3,39% dos animais.

O dato considerado de forma illada, con todo, podería conducir a erro. Si se correlaciona o volume de análise co número de cabezas de vacún en cada una das comunidades autónomas é posible extraer unha porcentaxe que sinala o esforzo relativo en relación ás respectivas cabanas bovinas. O cálculo revela que, como ocorría hai uns meses, Madrid e Canarias (22,59% e 19,29% respectivamente), seguidas por País Vasco (14,12%) e Galicia (12,34%) son as que maior número de análise realizan. No extremo contrario, Aragón segue sen chegar ao 1%.

Os datos obtidos, aínda que moito máis precisos, non permiten clarificar exactamente que ocorre en cada comunidade. Entre outras razóns, porque a valoración da incidencia real ha variado desde que en xullo de 2001 establecésese a obrigación de examinar calquera animal sacrificado con máis de 24 ou 30 meses de idade, dependendo da comunidade autónoma, ou calquera morto na granxa. Iso implica que, durante 2002, ademais da prohibición de alimentar o gando con fariñas de orixe animal, analizáronse todos os animais maiores.

Se comparamos a porcentaxe de animais analizados de máis de 24 meses poderemos observar que son Murcia, Madrid, Canarias e País Vasco os que chegan a superar o 20% do total da súa cabana, mentres que sorprende que en Estremadura, una comunidade na que o 90% da súa cabana é maior de 24 meses, só se analizou o 3,39%.

20021107

Una posible xustificación paira estes resultados podería ser a diminución da demanda. En efecto, podería pensarse que o sacrificio de animais maiores de 24 ó 30 meses dependerá dunha forma directa da demanda dos consumidores. No entanto, durante todo o ano 2002 a demanda aumentou até recuperarse na súa totalidade. Por outra banda, non hai que esquecer que o número de animais positivos tamén depende da capacidade de sacrificio dos matadoiros con actividade nunha comunidade determinada. Se una rexión non ten matadoiros suficientes, os animais derívanse paira o seu sacrificio a outras áreas xeográficas, polo que poderían aparecer casos importados.

A diferenza do que ocorría con análises precedentes, os casos importados declarados foron asignados ás comunidades de orixe. Con iso corrixiuse o que tecnicamente podería considerarse un erro por asignar casos a comunidades de sacrificio e non de produción.

A importancia da idade da cabana

Tras dous anos de evolución, e vistas as características da enfermidade, parece claro que a aparición de casos positivos está claramente relacionada coa idade da cabana e especialmente co número de vacas leiteiras.

Dado que no noso país a maior parte da produción de carne baséase en tenreiros (menos de 12 meses), que os animais leiteiros superan o ano de idade e que a enfermidade se observa en animais de máis de 30 meses, a probabilidade de apreciar animais enfermos será superior en zonas onde predomine a produción de leite.

A probabilidade de que xurdan animais enfermos é superior nas zonas onde predomina a produción de leite
Despois do primeiro ano de evolución chamaba a atención a situación de Cantabria. A pesar de dispor dunha cabana importante só se detectaba un único caso positivo en novembro de 2001. Neste segundo ano incrementouse o número de forma significativa, xa que se pasou a 7 casos totais.

A seguinte táboa resume o número de casos detectados en 2002, desglosados polo tipo de produción. A táboa revela que o número de casos é significativamente superior nos animais leiteiros, respecto dos animais destinados á produción de carne.

Tendo en conta a totalidade dos animais maiores de 24 meses, é evidente que a distribución do censo gandeiro non é uniforme nas diferentes comunidades autónomas, destacando Castela e León, Galicia e a certa distancia Andalucía. Debido á desigual distribución, calculouse a porcentaxe de animais maiores de 24 meses respecto da totalidade dos censados no territorio nacional, e este valor utilizouse paira calcular cal sería a distribución esperada de casos, supondo que todos os animais fosen tratados, manexados e alimentados de igual maneira.

20021107

Os datos resúmense na próxima táboa. Paira un total de 98 casos declarados no noso país durante 2002, o maior número de positivos corresponde á comunidade con maior número de animais. Isto é, Castela-León.

20021107

Máis casos do esperado

A correlación de datos obtidos permite calcular a diferenza entre o número de casos declarados e o número de casos probables. Deste xeito, pode estimarse que comunidades superan os valores esperados. Como se pode apreciar, Castela-León superou amplamente (8 casos máis dos esperados) a cifra esperada, seguida de Galicia (4) e Navarra (3).

A gráfica adxunta representa a desviación en cada una das comunidades autónomas. Ademais de mostrar as diferenzas relativas entre todas elas, merece a pena destacar as desviacións negativas, é dicir, as comunidades onde se deron menos casos dos esperados. Nesta situación atópanse Andalucía, País Vasco e Cantabria.

Castela-León, Galicia e Navarra superan os casos esperados, mentres que Andalucía, País Vasco e Cantabria mostran a tendencia oposta
Como xa se indicou, una posible causa da dispersión podería ser a desigual repartición en canto á capacidade produtiva dos animais (carne, leite ou mixta). Por iso, quixéronse considerar os casos de EEB en animais leiteiros. A seguinte táboa mostra que a cabana leiteira está dominada por Galicia, seguida por Castela-León, Cantabria e Asturias, como por outra banda era de esperar. No entanto, volve ser Castela-León a que presenta una maior desviación respecto dos esperado, seguida por Cataluña. Dos resultados poden inferirse, así mesmo, os niveis de contaminación dos animais nas distintas comunidades. Por tanto, permiten especular tamén acerca dos probables niveis de fraude na distribución de fariñas cárnicas.

Os resultados poderían ser criticados por canto, a pesar de estudar a cabana, non se ten en consideración un parámetro tan importante como é a demanda dos consumidores. Pero esta recuperouse sen que o número de casos disparouse, tal e como podería ser esperable.

Una posible explicación a este último fenómeno podería ser o sacrificio masivo dos animais de maior idade. Con iso eliminouse a maior parte dos afectados e a importancia do problema, desde a perspectiva da saúde pública, diminuiría ao evitar que os animais enfermos cheguen ao consumidor. Desde o punto de vista epidemiolóxico, en cambio, a medida impide coñecer a distribución real da enfermidade ao eliminalos sen control previo. En calquera caso, paira poder concluír isto será fundamental esperar máis tempo, o necesario paira coñecer a evolución durante un período máis prolongado.

20021107

Novo mapa de distribución

Os datos dispoñibles permiten redefinir o mapa de distribución da enfermidade de acordo con novos parámetros. Segundo estes, queda claro que a maioría dos casos presentáronse en Galicia (52), aínda que o aumento foi moito máis importante en Castela-León (45). Séguenlles Asturias (18), Cataluña (13), Navarra (11), Tiroteares (9), Estremadura e Cantabria (7). A Comunidade Valenciana, A Rioxa, Murcia e o País Vasco han identificado un só caso.

O País Vasco, con 25.983 animais analizados por cada caso positivo, é a comunidade que presenta una menor prevalencia. Tiroteares, Navarra e Aragón son as comunidades con maiores prevalenciasHai que sinalar, de novo, o caso de Cantabria, que pasou de ter un só caso a declarar 7, o que lle fai escalar posicións de forma significativa. Esta situación fai destacar que o número de casos totais, no caso desta comunidade, puido quedar enmascarado polo sacrificio masivo de animais de risco durante o ano 2001.

As comunidades con maiores prevalencias, como se observa na seguinte táboa, continúan sendo Tiroteares (394 animais analizados paira obter un caso positivo), Navarra (612 análise/caso) e Aragón (791 análise/caso). O número de análise medio paira obter un positivo, a escala nacional, aumentou dos 2.178, no primeiro semestre de vacas tolas en España, aos 3.572, até novembro de 2001, pero diminuíu até os 2.298 actuais. Destaca o País Vasco, xa que con 25.983 animais por cada caso, é a comunidade que presenta una menor prevalencia de entre as comunidades con casos positivos.

A diminución observada pode deberse a que todos os animais positivos poden ser detectados, xa que non hai un sacrificio sen análise previa. Igualmente, chama a atención que a frecuencia de presentación é moi parecida á do ano 2000. Á luz dos resultados podería concluírse que aínda non se entrou na fase de diminución da enfermidade.

Só en Canarias non se describiu ningún caso, dato que contrasta coa detección de animais enfermos no resto de comunidades a medida que se foi incrementando o número de análise.

Os datos obtidos permiten recompor o mapa de distribución da enfermidade en España e o seu nivel de control. O mapa revela que en Aragón e Estremadura analizouse menos do 5% da cabana de animais maiores de 24 meses. No resto o nivel de análise está a ser maior, destacando as comunidades marcadas en azul como as máis activas neste sentido, con máis do 15% da súa cabana analizada.

20021107

Ao mesmo tempo, se consideramos o número de animais analizados por caso, podemos observar que na actualidade a maior parte do noso país está nunha situación similar, salvo Aragón, Tiroteares e Navarra. Estes resultados indican que é importante esperar a que todas as comunidades posúan datos suficientemente elevados paira poder establecer comparacións.