Saltar o menú de navegación e ir ao contido

EROSKI CONSUMER, o diario do consumidor

Buscador

logotipo de fundación

Canles de EROSKI CONSUMER


Estás na seguinte localización: Portada > Seguridad alimentaria > Normativa legal

Este artigo foi traducido por un sistema de tradución automática. Máis información, aquí.

Engorde ilegal de animais

Unicamente son perseguibles penalmente as sustancias destinadas a engorde de animais que xeran un risco paira a saúde

A administración de sustancias prohibidas aos animais destinados ao consumo humano xera periodicamente sobresaltos que son magnificados polos medios de comunicación. As alertas, no entanto, saltan á palestra cando houbo intervención policial e cando o xuíz debeu pronunciarse sobre a existencia ou non de infracción, cando non de delito. As sentenzas, con todo, non sempre corren sorte parella.

O pasado 25 de maio de 2004, a noticia da detención de varias persoas en Barcelona relacionadas co engorde ilegal de animais destinados ao consumo humano alagou as portadas dos máis relevantes medios de comunicación do noso país. Aos arrestados, a maioría gandeiros, imputábanlles a comisión dun delito contra a saúde pública por introducir no mercado un finalizador, una sustancia ilegal que se introduce ao final do período de engorde coa finalidade de mellorar o rendemento das canles. As pescudas policiais levaron tamén á detención do presunto subministrador das sustancias, dedicado profesionalmente á comercialización de medicamentos veterinarios.

O proceso penal que se inicia presenta certa complexidade, especialmente polo que respecta ao que debe ser obxecto da proba: a administración ao gando dunha sustancia prohibida e o risco que a carne así contaminada xera á saúde dos consumidores. E é que, a pesar de que a demanda social esixe una maior represión deste tipo de condutas, non sempre as resolucións xudiciais finais sobre as investigacións policiais han acabado nunha condena paira os seus presuntos autores.

Nos tribunais españois impúxose a máxima de que os principios básicos do Dereito Penal non poden sacrificarse en aras da protección da saúde dos consumidores. De feito, as condutas de engorde ilegal de gando unicamente son constitutivas de delito se as sustancias utilizadas son susceptibles de causar un risco paira a saúde dos consumidores, quedando impunes no ámbito xudicial aquelas condutas que consisten en utilizar outras sustancias con finalidade fraudulenta. Una aproximación ás resolucións xudiciais máis recentes sobre o engorde ilegal de animais pódenos situar adecuadamente sobre os aspectos comentados.

A absolución do caso Teruel
A falta de control sobre o gando no momento da súa adquisición paira comprobar que se atopa libre de sustancias prohibidas non pode xustificar una condena penal
En xullo de 2001, a Audiencia Provincial de Teruel absolveu a dous gandeiros que foran condenados previamente polo Xulgado do Penal como responsables criminais, en concepto de autores dun delito contra a saúde pública, á pena dun ano e oito meses de prisión, multa de nove meses, con cota diaria de dúas mil pesetas, e inhabilitación especial paira o exercicio da profesión de gandeiro por tempo de tres anos, a cada un deles.

O tribunal recoñece no seu relato de feitos, por unha banda, que a Confederación Interprofesional Española de Vacún (INTERVAC) detectara nas análises efectuadas restos de clembuterol no penso da explotación gandeira do primeiro acusado e nunha res procedente da mesma e destinada a sacrificio en matadoiro; e por outro, a detección nunha mostraxe realizada por Inspectores Veterinarios do Servizo Provincial de Agricultura e Medio Ambiente da Deputación Xeral de Aragón en Teruel de restos de hexestrol nunha res, integrada na explotación do segundo acusado.

As razóns que xustifican a absolución decretada polos xuíces teñen o seu fundamento no feito de que consideran que non está acreditado un dos elementos esenciais que conforman o delito contra a saúde pública: a administración ao gando dunha sustancia prohibida. Efectivamente, no segundo dos casos recoñece a posibilidade de que o animal examinado houbese chegado contaminado á explotación.

O feito de non controlar o gando no momento da súa adquisición e da súa integración, paira comprobar que o mesmo se atopaba libre de sustancias prohibidas, non pode xustificar una condena penal, como así entendeu, erroneamente, o Xulgado do Penal. A Audiencia Provincial de Teruel conclúe que nin a falta de control sobre os animais que se adquiren paira a súa integración posterior nunha granxa de cría, nin o feito de ser titular dunha explotación, constitúen título bastante paira ser declarado penalmente responsable dun delito contra a saúde pública, cando puidese detectarse, máis ou menos esporadicamente, a presenza daquelas sustancias en alimentos ou animais, se as actuacións non xustificaron cumplidamente que devandito titular é a persoa que, de forma voluntaria, procedeu á administración de tales sustancias.

Con todo, os xuíces lembran que a absolución penal de ningún xeito limita a capacidade da administración autonómica paira impor, neste caso concreto, una sanción pecuniaria aos responsables de tales explotacións. E é que o Dereito administrativo sancionador permite certa objetivización da responsabilidade, pero non así o Dereito Penal, rigorosamente sometido ao principio de culpabilidade.

Investigación penal máis flexible
A impugnación das análises practicadas pola Administración sanitaria foi un dos argumentos de defensa máis comúns, que foron utilizados polos avogados dos detidos por engorde ilegal de gando, durante a tramitación dos diferentes procedementos penais. A fundamentación principal de tal alegación descansa no feito de que a toma de mostras non se practicou de modo procesalmente correcto e coas debidas garantías, ao non haberse cinguido á normativa regulamentaria establecida paira a tramitación dos expedientes administrativos sancionadores pola utilización de sustancias prohibidas.

A finalidade perseguida non é outra que obter do tribunal una declaración favorable á irregularidade denunciada, que se traduce nunha declaración de nulidade da proba practicada e a imposibilidade de ter en conta os seus resultados no proceso penal, o que sen dúbida facilita a absolución do imputado.

Un fiel reflexo do que acabamos de expor, pero sen resultado feliz, localizámolo na sentenza da Audiencia Provincial de Cidade Real de 9 de decembro de 2002. Neste suposto o tribunal rexeitou o recurso de apelación exposto por un dos condenados, o gandeiro, con respecto a este tipo de alegacións. Da proba practicada dedúcese que este fornecía sustancias prohibidas aos animais que criaba paira o seu sacrificio con destino ao consumo humano. A administración aos animais dun composto de benzoato de extradiol e acetato de medroxiprogesterona quedou evidenciada tras a tenencia de tales sustancias polo acusado no momento da detención. Pero a administración de topazol e de clembuterol foi o resultado das análises efectuadas a senllas reses sacrificadas no matadoiro.

A diferenza do que sucede no ámbito propiamente administrativo, no proceso penal, o único que é exixible é que a proba (análise) practicouse de modo procesalmente correcto e coas debidas garantías, sen que se considere necesario cinguirse estritamente á normativa reglamentariamente establecida paira a tramitación dun expediente administrativo sancionador. E iso cumpriméntase se a proba practicada (analítica neste caso) foi sometida a contradición durante o proceso, isto é, permitindo a todas as partes acudidas, e en igualdade de condicións, participar na súa realización, sendo suficiente paira iso coa intervención no xuízo oral de quen realizaron as probas paira permitir a súa valoración.

A resolución xudicial apunta determinadas obrigacións da persoa sometida a control ou verificación analítica na súa explotación, como é queixarse ou protestar debidamente durante a toma de mostras, facéndoo constar na acta, se considera que se vulnerou algún dos seus dereitos; ou a posibilidade de contratar un perito paira contradicir as análises da administración sanitaria, no seu caso. Non vale coa denuncia de irregularidades na última fase do procedemento, senón que a actitude de queixa ou denuncia debe producirse durante a toma de mostras.

No mesmo sentido apunta outra resolución aínda máis recente, ditada pola Audiencia Provincial de Huesca o 9 de abril de 2003, que lembra que os inculpados teñen a posibilidade de nomear un perito que puidese concorrer cos designados polo xuíz, antes de que estes elaboren o seu informe. A mesma decisión defende a non obrigatoriedade de cinguirse estritamente á normativa reglamentariamente establecida paira a tramitación dos expedientes administrativos sancionadores, en concreto, ao procedemento regulado no artigo 13 do Real Decreto 1749/1998, de 31 de xullo, que establece as medidas de control aplicables a determinadas sustancias e os seus residuos nos animais vivos e os seus produtos.

O CONTROL ADMINISTRATIVO DA TOMA DE MOSTRAS

Img vitaminae2
O Real Decreto 1749/1998 transpuso ao noso ordenamento xurídico as normas comunitarias aplicables ao control de sustancias con ou sen acción farmacolóxica, así como os seus residuos, que, utilizados de forma indiscriminada, abusiva ou incorrecta nos animais de abasto, puidese supor un grave risco paira a saúde das persoas. Un control que pode realizarse por parte das administracións públicas, tanto nas explotacións gandeiras como nos diferentes establecementos que elaboran produtos de orixe animal.

A norma amplía o ámbito da responsabilidade dos produtores e de todas aquelas persoas que interveñen no sector gandeiro, polo que respecta á inocuidad de calquera produto de orixe animal da súa propiedade que se despache paira o consumo humano.

A disposición legal esixe que a toma de mostras realícese mediante acta formalizada, polo menos por triplicado, ante o gandeiro ou propietario das reses ou ante o seu representante legal, ou persoa responsable, e mesmo ante calquera testemuña en ausencia ou negativa dos anteriores. En acta deben transcribirse de forma íntegra todos aqueles datos e circunstancias que sexan necesarios paira a identificación das mostras e dos animais das que proceden, coas firmas de todos os intervinientes. E un aspecto formal, cada mostra constará de tres exemplares homoxéneos que serán acondicionados e precintados de maneira que se garanta a identidade e seguridade das mostras co seu contido, durante o tempo de conservación da mesma.

No caso de que as mostras se tomen ante o gandeiro ou propietario das reses ou ante o seu representante legal, uno dos exemplares da mostra quedará na súa poder, baixo depósito, en unión dunha copia da acta, coa obrigación de conservala en perfecto estado paira a súa posterior utilización na proba contraditoria se for necesario. A norma dispón que a desaparición, destrución ou deterioración de devandito exemplar da mostra presumirase maliciosa, salvo proba en contrario. Os outros dous exemplares da mostra quedarán en poder da inspección, remitíndose una ao laboratorio que haxa de realizar a análise inicial. En todo caso, sempre una das mostras está destinada a que o gandeiro poida solicitar unha análise contraditoria, diferente ao oficial, realizado pola propia administración sanitaria.

No caso de que os resultados das análises sexan negativos, procédese á súa comunicación ao interesado e á destrución de todos os exemplares da mostra correspondente, salvo que sexan utilizados con fins científicos, didácticos ou de investigación. Paira o caso de que aparezan resultados positivos dos que se deduzan infraccións, incoarase o correspondente procedemento sancionador, podendo o expedientado solicitar a análise contraditoria cando non acepte os resultados, que se realizará no laboratorio onde se practicou a análise inicial, «seguindo as mesmas técnicas empregadas polo mesmo e en presenza do técnico que certificou devandita análise ou persoas designadas polo mesmo, mediante a designación polo interesado de perito de parte»; ou nun laboratorio autorizado, oficial ou privado, por un técnico que designe o propio laboratorio utilizando as mesmas técnicas que as empregadas na análise inicial. En calquera caso, os gastos derivados desta análises contraditoria serán custeadas polo interesado.

Se existise contradición entre os resultados das análise inicial e contraditoria, estes serán confirmados mediante unha terceira análise, que será dirimente e definitivo, utilizando o terceiro exemplar da mostra en cuestión. Esta confirmación será realizada polo Laboratorio Nacional de Referencia correspondente segundo a sustancia ou residuo de que se trate. A autoridade competente deberá informar á Comisión Europea cando o exame efectuouse sobre animais ou produtos de orixe animal procedentes de países terceiros e revélese a presenza dun tratamento ilegal ou de residuos de sustancias autorizadas, por encima dos límites máximos establecidos.

Os resultados poden indicar que estamos ante a presenza dun delito. Neste suposto deberá suspenderse o expediente administrativo, dando traslado das actuacións ao xuíz penal para que proceda á súa investigación, esta vez sometida ás normas procedimentales propias do proceso penal.

Bibliografía

SENTENZAS

  • Sentencia número 38/2001 da Audiencia Provincial de Teruel de 4 de xullo de 2001, recurso 36/2001.
  • Sentencia número 222/2002 da Audiencia Provincial de Cidade Real, Sección 1ª, de 9 de decembro de 2002, recurso 97/2002.
NORMATIVA
  • Real Decreto 1749/1998, de 31 de xullo, polo que se establecen as medidas de control aplicables a determinadas sustancias e os seus residuos nos animais vivos e os seus produtos (BOE número 188/1998, de 7 de agosto).
  • Artigo 364 do Código Penal vixente (Lei Orgánica 10/1995, de 23 de novembro, do Código Penal. BOE número 281/1995, de 24 novembro 1995).

Pódeche interesar:

Infografía | Fotografías | Investigacións