Saltar o menú de navegación e ir ao contido

EROSKI CONSUMER, o diario do consumidor

Buscador

logotipo de fundación

Canles de EROSKI CONSUMER


Estás na seguinte localización: Portada > Seguridad alimentaria > Normativa legal

Este artigo foi traducido por un sistema de tradución automática. Máis información, aquí.

Filtro aos cangrexos de río

A introdución de cangrexos de río nas concas fluviais españolas motivou un dos primeiros conflitos constitucionais sobre cuestións alimentarias

A adecuación da normativa alimentaria aos principios constitucionais ha exposto non poucos conflitos entre as diversas administracións do Estado. Uns animais tan exóticos como os cangrexos de río e as normas adoptadas pola xunta de Castela e León respecto da súa comercialización, deron pé a un dos primeiros filtros constitucionais en seguridade alimentaria.

O 29 de decembro de 1978 foi publicada no Boletín Oficial do Estado a Constitución Española. A súa vixencia, como norma fundamental do noso ordenamento xurídico, cumpre nestes días vinte e cinco anos. Desde entón, a suposta infracción de principios constitucionais na regulación alimentaria ha exposto numerosos conflitos xudiciais entre administracións públicas. Tanto a administración estatal como a autonómica estiveron moi atentas á adecuación constitucional das regulacións alleas.

As diversas interpretacións que os tribunais de xustiza realizaron daquelas normas ou artigos sometidos a «filtro constitucional» alcanzaron a produtos tan exóticos como os cangrexos de río. As solucións adoptadas han creado un corpo doctrinal que deron maior amplitude aos artigos da Constitución, e a súa alegación serviu, entre outras cuestións, paira analizar a constitucionalidade da prohibición de comercializar en certas circunstancias estes produtos, a pesar de que inciden sobre a libre circulación de bens polo territorio nacional, á liberdade de empresa e ao dereito á propiedade privada.

E é que, non toda medida que incida na libre circulación de bens polo territorio nacional é necesariamente contraria aos preceptos constitucionais, senón que unicamente serao cando persiga de forma intencionada a finalidade de obstaculizar a libre circulación ou xere consecuencias obxectivas que impliquen o surgimiento de obstáculos que non garden relación e sexan desproporcionados respecto do fin constitucionalmente lícito que pretenda a medida adoptada, como así sucedeu no presente caso.

Orde autonómica e impugnación estatal
A prohibición de comercio de cangrexos de río motivou un conflito constitucional por afectar á libre circulación e á liberdade de empresa
A Consellería de Agricultura, Gandaría e Montes da Xunta de Castela e León ditou una Orde en 1988 pola que prohibía a venda de cangrexos vivos de río de calquera especie en todo o territorio da Comunidade Autónoma. Tal e como determinaba a propia norma autonómica, a súa finalidade non era outra que preservar o cangrexo autóctono ante a existencia de afanomicosis (ou peste do cangrexo) na rede fluvial da Comunidade de Castela e León, agravada pola aparición doutras especies exóticas introducidas de forma fraudulenta.

O Goberno central considerou que a norma autonómica infrinxía principios constitucionais, e por iso, impugnouna ese mesmo ano ante o Tribunal Constitucional, solicitando a súa nulidade. Previamente, o Consello de Ministros requiriu á Xunta de Castela e León a súa derrogación, a pesar de que recoñecía que se ditou ao amparo das competencias propias desta Comunidade Autónoma recollidas no seu propio Estatuto de Autonomía.

O Avogado do Estado, que representaba os intereses do Goberno, entendía que a prohibición que se establecía paira o comercio do cangrexo vivo de río era desproporcionada. En primeiro lugar, por canto afectaba a todos os exemplares desta especie, e non unicamente a aqueles cangrexos que, de forma comprobada ou presumible, fosen portadores de afanomicosis. E en segundo lugar, porque se prohibían todos os actos de comercio, cando non había conexión razoable entre acto de comercio e introdución de cangrexos apestados en augas que discorrían polo territorio castelán-leonés.

Entre outros argumentos, o avogado do Estado manifestaba que moitos actos de comercio non implicaban necesariamente, nin sequera creaban, a posibilidade de contribuír á difusión da enfermidade. E aínda que recoñecía que o comercio podía representar un estímulo paira condutas desaprensivas que puidesen aumentar o contaxio, os abusos ou infraccións nesta actividade, argumentaba que estas condutas ilegais non debían arranxarse pola expeditiva vía de prohibir os actos de comercio, ao existir medios alternativos menos restritivos. As propostas que desde o Estado lanzábanse como alternativas eran un maior reforzo da gardaría fluvial, así como a intensificación e aplicación severa de inspeccións e controis sanitarios.
A exclusión do comercio e a proporcionalidade
A medida autonómica pola que se prohibía a comercialización de cangrexos vivos de río resultaba desproporcionada desde a perspectiva estatal paira protexer os ecosistemas fluviais e o medio ambiente. Ademais, a solución ofrecida de excluílos do comercio constituía una medida limitativa daqueles dereitos recoñecidos pola propia Constitución, entre os que se inclúen o de poder realizar actos dispositivos sobre un determinado ben susceptible de apropiación privada, e o de adoptar decisións propias do xiro ou tráfico dunha empresa cuxo obxecto sexan os cangrexos vivos de río.

Paira o Goberno da época, o Estado de Dereito que propugna a nosa Constitución impedía que a esfera xurídica dos cidadáns puidese verse restrinxida, limitada ou menoscabada de forma innecesaria, inadecuada ou excesiva. E é que entendían que a medida autonómica adoptada debía respectar, canto menos, o principio de proporcionalidade, pois o que se pretendía era prohibir calquera acto de intercambio económico cuxo obxecto fosen os cangrexos vivos de río, impedindo o seu acceso ao circuíto económico, tanto os intercambios que se celebren entre residentes en Castela e León e execútense dentro desta Comunidade, como a exportación e importación.

O Avogado do Estado entendía que a prohibición obstaculizaba directamente a libre circulación dos cangrexos vivos de río en todo o territorio español, xa que impedía «a entrada, saída e quizais tamén tránsito destes cangrexos ao, do ou polo territorio castelán-leonés».
A constitucionalidade da medida
A medida autonómica sobre os cangrexos vivos de río pasou o filtro constitucional. A Sentenza ditada polo Tribunal Constitucional en data 22 de marzo de 1991 desestimou o recurso interposto polo Estado. A solución xudicial ao conflito exposto sentou un novo precedente na interpretación adecuada da Constitución, de modo que a doutrina xurdida da citada resolución pode resultar de aplicación a casos semellantes e una guía de aplicación dos preceptos constitucionais paira aquelas actuacións de futuro entre administracións.

A constitucionalidade da Orde autonómica foi decretada polo Tribunal, a pesar de recoñecer que a prohibición de comerciar co cangrexo de río en Castela e León incide sobre a súa libre circulación en todo o territorio nacional, na medida en que veda o seu acceso ao mercado nunha zona xeográfica delimitada; e de afirmar que iso non deixa de repercutir sobre a liberdade de empresa, de modo particular, no que fai ao xiro ou tráfico das que, até o establecemento da prohibición, viñesen comerciando con bens aos que esta afecta.

Por último, tampouco oculta determinadas consecuencias desde a perspectiva do dereito á propiedade privada derivados da posibilidade de que, a resultas da prohibición, véxase afectado o pleno exercicio daqueles que con anterioridade á prohibición adquiriron paira usos comerciais cangrexos vivos de río, e tras a Orde autonómica, non poidan dispor deles nin polos en circulación, pois de forma sobrevinda foron declarados produtos fose do comercio.

O Tribunal Constitucional considera que non toda medida que incida sobre a libre circulación de bens ou produtos é necesariamente contraria á Constitución, senón só cando persiga de forma intencionada a finalidade de obstaculizar a libre circulación ou xere consecuencias obxectivas que impliquen o surgimiento de obstáculos que non garden relación e sexan desproporcionados respecto do fin constitucionalmente lícito que pretenda a medida adoptada. Desde as súas primeiras resolucións, ditadas no ano 1981, o Tribunal Constitucional xa deixou sentado que «sendo os dereitos que a Constitución recoñece garantías absolutas, as restricións a que poidan quedar sometidos son tolerables sempre que sexan proporcionadas, de modo que, por adecuadas, contribúan á consecución do fin constitucionalmente lexítimo ao que propendan, e, por indispensables, haxan de ser inevitablemente preferidas a outras que puidesen supor, paira a esfera de liberdade protexida, un sacrificio menor».

O xuízo de proporcionalidade decantou a balanza sobre os intereses lexítimos da Comunidade Autónoma a protexer os ecosistemas do seu territorio, e máis concretamente a previr o contaxio do cangrexo autóctono ante a presenza na súa rede fluvial de especies exóticas afectadas de afanomicosis. A protección desta especie biolóxica resultou ser una acción constitucionalmente lexítima, mesmo ao limitar dereitos ou principios constitucionais como o dereito á propiedade privada, á liberdade de empresa e á libre circulación de bens.

ENTRE A SAÚDE AMBIENTAL E A SEGURIDADE ALIMENTARIA

Img
A introdución accidental ou deliberada de especies animais ou vexetais exóticas é un fenómeno amplamente documentado en calquera manual de Ecoloxía. Ademais do interese científico que poida suscitar a entrada dun organismo vivo nun hábitat que lle é alleo, por canto danse procesos de adaptación e competencia biolóxica con organismos autóctonos, os investigadores atoparon razóns económicas, sanitarias e mesmo históricas e sociais coas que xustificar una eventual prohibición.

O fenómeno, con todo, presenta as dúas caras da moeda. Ao longo da historia déronse multitude de exemplos considerados hoxe beneficiosos deste tipo de práctica. Os máis recorrentes son os relacionados coa agricultura e a gandaría, que permitiu a extensión de especies animais e vexetais de interese económico no cinco continentes. O cultivo da pataca, o tomate ou o millo, por citar uns casos, son suficientemente ilustrativos.

No outro extremo sitúanse aquelas especies que, aínda que introducidas co mesmo fin, foron capaces de alcanzar a liberdade lonxe de granxas ou factorías e competir entón coas propias do lugar. Os casos da alga mariña Caulerpa taxifolia no Mediterráneo, onde está a causar verdadeiros estragos; do visón americano, un competidor nato das nutrias; das tartarugas de California, voraces devoradoras dos recursos alimenticios de especies locais; ou do cangrexo de río americano, que atopa un lugar propicio paira crecer entre as nosas concas fluviais, constitúen exemplos paradigmáticos de efectos negativos sobre a saúde ambiental. Non só provocan cambios na densidade de especies locais senón no propio ecosistema, con consecuencias directas sobre outros grupos animais ou vexetais.


A situación é si cabe máis grave se as especies introducidas son portadoras de patógenos contra os que as poboacións locais carecen de defensas. Se estes microorganismos alcanzan a cadea alimentaria, poden chegar con certa facilidade á cúspide da pirámide e provocar mesmo problemas sanitarios relacionados coa alimentación.

Bibliografía

NORMATIVA

  • Constitución Española, de 27 de decembro de 1978. BOE número 311/1978, de 29 decembro 1978.
SENTENZA
  • Sentenza do Tribunal Constitucional, Pleno, de data 22 de marzo de 1991, número 66/1991. Publicada no BOE número 98/1991, de 24 abril 1991

Pódeche interesar:

Infografía | Fotografías | Investigacións