Saltar o menú de navegación e ir ao contido

EROSKI CONSUMER, o diario do consumidor

Buscador

logotipo de fundación

Canles de EROSKI CONSUMER


Este artigo foi traducido por un sistema de tradución automática. Máis información, aquí.

Intoxicación diarreica por consumo de moluscos

As medidas de vixilancia para evitar infeccións deben orientarse ao control de zonas de produción e da concentración de toxinas nos moluscos

É frecuente que nas zonas de praia colléitense moluscos que se atopan adheridos ás rocas. Esta práctica, que en principio parece que só depende da pericia da persoa que a realice, pode ter implicacións sanitarias, xa que algúns destes moluscos poden acumular algún tipo de biotoxinas, o que pode supor un perigo importante para a saúde das persoas que consuman ese tipo de produto.

As intoxicacións por consumo de moluscos teñen unha importancia relativa, que ha ido diminuíndo a medida que se extremaron os controis na produción destes produtos da pesca. Con todo, a súa presentación é dependente da presenza de determinados organismos na alimentación dos moluscos, o que pode dar algúns problemas se se produce un marisqueo incontrolado.

Entre os miles especies de fitoplancto, principal fonte alimenticia dos moluscos e dos peixes herbívoros, describíronse un sesenta especies que en circunstancias determinadas poden multiplicarse no mar e producir sustancias tóxicas para o ser humano. As consecuencias da presenza destas algas planctónicas tóxicas son importantes tanto desde o punto de vista económico (polo peche da área de produción) como evidentemente sanitario.

Fitoplancto e seguridade
En función das especies de fitoplancto, a toxina producida e o molusco onde se acumula, poden producirse diversas sintomatologías que varían desde unha gastroenterite leve a importantes secuelas neurológicas e a morte. É por tanto moi importante o control da presenza destas especies de fitoplancto nas costas de produción de moluscos así como a cuantificación das toxinas (biotoxinas ou fitotoxinas) que se acumulan nas diferentes especies de moluscos, especialmente de moluscos bivalvos que pola súa forma especial de alimentación por filtración reteñen as toxinas durante un tempo variable. Cando se produce a acumulación de biotoxinas nos moluscos bivalvos, xeralmente non se aprecian signos visibles que permitan unha diferenciación das especies non contaminadas.

A multiplicación das especies fitoplanctónicas prodúcese como consecuencia de circunstancias naturais ambientais, influído por diversos factores climáticos (choivas, temperatura da auga…) e ecolóxicos (nutrientes, polución, salinidade…) e a súa presenza é facilmente apreciable xa que se observan as denominadas mareas vermellas ou hematotalasia, aínda que a coloración dependerá da pigmentación das especies de microalgas. Débese destacar igualmente, que non sempre a proliferación de microalgas ou mareas están asociadas á multiplicación de especies de fitoplancto tóxicas.
Intoxicación diarreica
Entre as síndromes asociadas á acumulación de biotoxinas en moluscos bivalvos cabe destacar a intoxicación diarreica por moluscos (Diarrhetic Shellfish Poisoning, DSP), importante pola súa ampla distribución mundial e a súa elevada morbilidad.

A síndrome da intoxicación diarreica (DSP) ligada á presenza de biotoxinas describiuse por primeira vez en Xapón, en 1978, aínda que previamente, nos anos 1960, declaráronse numerosos brotes de intoxicación por consumo de moluscos en Holanda, nos que se presentaba sintomatología gastrointestinal sen que se determinase que o axente casual fose de orixe bacteriano ou vírico. Máis tarde en España, en 1981, declaráronse 5000 casos asociados a esta intoxicación. Actualmente, considérase que presenta unha ampla distribución xeográfica, describíndose casos en Xapón, Europa, Sudamérica e Nova Zelandia.

Esta síndrome asóciase á acumulación nos moluscos bivalvos de diferentes grupos de biotoxinas. Estas toxinas son éteres policíclicos e estruturalmente poden dividirse en catro grupos: O grupo do ácido ocadaico e as dinofisistoxinas, o das pectenotoxinas, o das yesotoxinas e o dos azaspirácidos. En xeral a sintomatología producida é de tipo gastrointestinal, con náuseas e diarreas que en xeral non necesitan da intervención médica, polo que en moitas ocasións non é declarada oficialmente. O propio consumidor a miúdo establece como un feito normal o consumo de marisco e a aparición de síntomas gastrointestinales.

  • O ácido ocadaico e derivados: Neste grupo de inclúen as toxinas clásicas asociadas ao a intoxicación diarreica, incluíndo ás dinofisistoxinas 1 e 3 (DTX1 e DTX3. Son producidas por dinoflagelados do xénero Dinophysis (D. acuminata, D. fortii, D. norvegica, D. acuta), así como de dinoflagelados bénticos como Prorocentrum lima, especie predominante nas costas de Xapón.
  • As pectenotoxinas: Son toxinas producidas especialmente pola especie de dinoflagelados Dinophysis fortii, que se atopan como fracción minoritaria asociadas ao ácido ocadaico ou os seus derivados, polo que se descoñece o seu efecto por si mesmas como produtoras de síntomas diarreicos no home, aínda que en 1997 produciuse un caso de intoxicación diarreica en Australia ao parecer asociada á presenza de pectenotoxina-2 (PTX-2).
  • As yesotoxinas: Son producidas por especies de dinoflagelados como Protocertium reticulatum. Son toxinas de baixa toxicidade e en estudos experimentais non provocan efectos diarreicos nos animais. É por iso que se está discutindo a súa real inclusión entre as biotoxinas causantes da síndrome de intoxicación diarreica.
  • Os azaspirácidos: A inclusión destas toxinas dentro da síndrome de intoxicación diarreico é discutida, xa que son estruturalmente diferentes ás biotoxinas anteriores. Polas súas propiedades diferenciais incluír especificamente como causantes dunha nova síndrome denominada Intoxicación polos Azaspirácidos (Azaspiracid poisoning, AZP). O seu descubrimento, como tóxicos causantes de sintomatología gastroentérica, prodúcese entre os anos 1995-1997 cando se describiron intoxicacións en Francia e Holanda polo consumo de moluscos orixinarios de Irlanda. Nestes moluscos, a presenza de ácido ocadaico e das outras biotoxinas estaba a niveis traza. Son toxinas que ademais de afectar o intestino, afectan a outros órganos como o sistema inmunitario polo que se postula que poden supor un risco maior para o home. Ao parecer a especie de fitoplancto tóxica é Protoperidium crassipes.

MEDIDAS DE PREVENCIÓN E CONTROL

Img virus1
Son poucos os medios de prevención que eviten a contaminación das costas con estes dinoflagelados, sendo importante controlar a presenza destas especies tóxicas e a acumulación de toxinas nos moluscos. Nos últimos anos adicionalmente, por diversos motivos como a maior polución, produciuse un aumento de mareas tóxicas, así como a súa frecuencia e intensidade, sendo a súa distribución xeográfica cada vez máis ampla.

É importante ter en consideración aspectos relacionados coas microalgas tóxicas e coas características das toxinas. Entre os factores a ter en conta débense considerar:

  • Factores ambientais: A proliferación das microalgas é consecuencia dunha secuencia complexa de procesos que inclúen as condicións ambientais e ecolóxicas, como a luminosidade, os nutrientes ou a temperatura da auga. No caso das especies implicadas na intoxicación diarreica a maior proliferación ten lugar habitualmente, na primavera-verán. A proliferación destes dinoflagelados pode apreciarse pola aparición de mareas aínda que no caso da intoxicación diarreica determinouse que a presenza de dinoflagelados a unha concentración de 100-200 células/l son suficientes para que os moluscos contamínense con toxinas. A estas concentracións non hai evidencia visual, en forma de marea, da proliferación destas microalgas.
  • Características das toxinas: Cada episodio de intoxicación por moluscos presenta unhas características propias dependendo da especie de dinoflagelado que modifica a estrutura química das toxinas, así como dos cambios producidos nas diferentes especies moluscos que metabolizan estas sustancias tóxicas. Esta metabolización depende non só da especie de molusco bivalvo senón tamén das súas características fisiológicas, polo que a acumulación e eliminación das toxinas difire substancialmente. Adicionalmente, estas biotoxinas son termoestables, polo que os procesos habituais de cocción ou conxelación non destrúen as toxinas.

As toxinas causantes da intoxicación diarreica son de carácter lipofílico, e a súa distribución nos tecidos dos moluscos non é homoxénea, concentrándose especialmente no hepatopáncreas. En moluscos bivalvos como as vises, nas que se consome o músculo adductor, sería posible a súa comercialización (baixo control), tras a eliminación dos órganos tóxicos. Con todo, os azaspirácidos concéntranse igualmente en todos os tecidos, perdurando nos moluscos durante períodos superiores aos 8 meses.

Tendo en conta estes factores, as medidas de vixilancia deberán estar encamiñadas tanto a controlar as zonas de produción, realizando un estudo periódico das especies de microalgas presentes, como a controlar a concentración de toxinas nos moluscos.

A concentración das diferentes toxinas vén limitada pola Decisión da Comisión da CE de 15 de marzo de 2002 pola que se establecen normas detalladas para a aplicación da Directiva 91/492/CEE do Consello no que se refire a os niveis máximos e os métodos de análises de determinadas biotoxinas mariñas en moluscos bivalvos, equinodermos, tunicados e gasterópodos mariños, onde se establece que a concentración máxima permitida de ácido ocadaico, dinofisistoxinas e pectenotoxinas é de 160 microgramos de acedo ocadaico equivalente/kg, o das yesotoxinas de 1 mg/kg e dos azaspiroácidos de 160 microgramos azaspirácidos equivalentes/kg.

O consumidor como medida preventiva debe comprar moluscos que fosen capturados de zonas de cultivo adecuadamente controladas (toxinas e especies planctónicas), comprando produtos adecuadamente etiquetaxes e coa correspondente marca sanitaria. Así como, non consumir moluscos capturados polo mesmo consumidor ou obtidos fóra dos circuítos comerciais habituais como vendas ambulantes. Débese lembrar que a cocción non destruirá as toxinas.

Bibliografía

  • Anónimo. 2002. DECISIÓN DA COMISIÓN de 15 de marzo de 2002 pola que se establecen normas detalladas para a aplicación da Directiva 91/492/CEE do Consello no que se refire a os niveis máximos e os métodos de análises de determinadas biotoxinas mariñas en moluscos bivalvos, equinodermos, tunicados e gasterópodos mariños. Diario oficial das Comunidades Europeas L75: 65-66.
  • Burgessa, V.; Shaw,G. 2001. Pectenotoxins - an issue for public health. A review of their comparative toxicology and metabolism. Environment International 27: 275-283Garthwaite, I. 2000. Keeping shellfish safe to eat: a brief review of shellfish toxins, and methods for their detection. Trends in Food Science and Technology, 11: 235-244.
  • Harmful algal blooms. Northwest Fisheries Science Center. http://www.nwfsc.noaa.gov/hab/habs_toxins/index.htm
  • James, K.J.; Furey, A.; Lehane, M.; Ramstad, H.; Aune, T.; Hovgaard, P.; Morris, S.; Higman, W.; Satake, M.; YAsumoto, T. 2002. First evidence of an extensive northern European distribution of Azispiracid Poisoning (AZP) toxins in shellfish. Toxicon, 40:909-915.
  • Krys, S.; Fremy, J.M. 2002. Phycotoxines et produits da mer: risques sanitaires associées et mesures de prévention. Revue Française deas Laboratoires, 348: 29-38.

Pódeche interesar:

Infografía | Fotografías | Investigacións