Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

Límite ás migracións en plásticos paira alimentos

A lista de materiais e aditivos autorizados paira a fabricación de envases e embalaxes de uso alimentario alcanza o centenar
Por Juan Ramón Hidalgo Moya 25 de Febreiro de 2003
Img

O uso de materiais plásticos en envases e embalaxes paira alimentos debe cumprir unhas normas básicas de seguridade paira evitar posibles contaminacións ou a transferencia ou migración de compostos que alteren as propiedades ou seguridade do contido. A lista de materiais autorizados paira a fabricación de “continentes” plásticos, así como os límites máximos de migración, quedaron regulados por unha nova normativa en febreiro de 2003.

Desde o ano 2003, os fabricantes de envases e outros produtos plásticos destinados a entrar en contacto cos alimentos deben ter en conta a listaxe de sustancias permitidas paira a súa fabricación que fixa o Real Decreto 118/2003, aprobado o 31 de xaneiro de 2003, así como os límites máximos de migracións permitidas dos materiais e obxectos plásticos aos alimentos. A aprobación da norma serviu paira fusionar a regulación precedente nesta materia (cuxo núcleo fundamental databa de 1994), simplificar a súa regulación, achegar maior claridade ao sector e incorporar una Directiva comunitaria de 2001.

A nova regulación tivo en conta os avances e datos científicos dispoñibles sobre materiais e obxectos plásticos achegados polo Comité Científico da Alimentación Humana, a fin de establecer o nivel de migración de compostos que puidese darse en envases e embalaxes plásticas. Con todo, o criterio establecido na Unión Europea sobre límite máximo de migración (60 mg/kg) non foi seguido por outras organizacións con mercados comúns como Mercosur, onde este limitouse, na súa cota máxima, a tan só 50 mg/kg.

Como resultado final da revisión, a lista autorizada de “monómeros e outras sustancias de partida”, así como a de aditivos que poden utilizarse na fabricación de materiais e obxectos plásticos, foi ampliada, e suman o centenar. Outras sustancias e aditivos, en base á información científica obtida, suprimíronse da listaxe dos que poden seguir utilizándose ata que se decida a súa inclusión ou non na lista de sustancias autorizadas, cuxo prazo finalizaba, paira as primeiras, e como máximo, o 31 de decembro de 2004, á espera de que o Comité Científico da Alimentación Humana leve a cabo a súa avaliación.

A fixada entón establecía tamén os criterios relativos á saúde que se deberán aplicar paira a inclusión de novos produtos nas listas positivas de sustancias autorizadas paira a produción de obxectos e materiais plásticos destinados a estar en contacto cos alimentos.

Unhas sustancias polémicas

A normativa fixa límites de migración de acordo co plástico empregado e co uso ou contacto cos alimentos
En 1860, o estadounidense John Hyatt inventou un plástico coñecido como celuloide, aínda que o seu brillante idea non estivo relacionada cos alimentos, senón cun concurso cuxa finalidade era poder substituír o marfil que se empregaba nas bólas de billar, e que andaba máis ben escaso, por outro material con características similares pero menos custoso. As investigacións posteriores sobre este material levaron ao descubrimento doutros plásticos que foron utilizados como produtos de contacto con alimentos.

Haberá que esperar a que o século XX estea ben avanzado paira chegar a poder dispor de polietileno (1930) que, nas súas diversas tipoloxías, segundo a súa forma de produción (PET, PEAD ou PEBD) serviron como envases de auga, aceite, lácteos ou gasosa; envases ao baleiro; bandexas paira microondas; caixóns paira pescados; ou mesmo como bolsas en panificación, conxelados, envasado automático de alimentos e produtos industriais, como o leite ou a auga. Outros plásticos comúns son o polipropileno (1950), utilizado como película-filme (alimentos, lambetadas, chicles), envases de margarina e artigos de enxoval; o cloruro de polivinilo, máis coñecido como PVC, que foi utilizado tanto en envases de auga, aceites ou zumes, como película-filme paira o envasado de alimentos diversos; e o poliestireno (1930), entre outros, utilizado especialmente paira envasado de iogures, sobremesas, xeados ou mesmo como bandexas de alimentos en supermercados.

Nalgúns supostos, os “plásticos” utilizados en alimentación foron obxecto de dúbidas, polémicas e de alertas. Ás veces, todo dependía dunhas condicións de utilización do produto inadecuadas, mesmo agrabada pola indicación incorrecta do fabricante na súa etiquetaxe. Así o advertían, por exemplo os profesores de Tecnoloxía dos Alimentos da Universidade Complutense de Madrid, cando con respecto á PVC e aos cambios bruscos de temperatura ou a fontes de enerxía electromagnética. Nun artigo publicado en Canle Saúde indicaban que “moitos (envases) non resisten a temperatura que alcanza a comida durante o seu cociñado en microondas e desestabilízanse, alteran ou funden parcialmente. Nestes casos pode producirse migración dos compoñentes do envase ao alimento (plastificantes, oligómeros do plástico, etc.)”. Outros estudos advertiron da intoxicación que pode provocar o cadmio presente nos plásticos ao quentarse estes xunto cos alimentos que envolven ou en recipientes por medio dun forno microondas, como o Doutor William Shaw, director do laboratorio Great Plains, en Kansas (EEUU), e Investigador de Anormalidades Bioquímicas no Organismo relacionadas con varios trastornos da saúde.

Límite á migración

O límite global da cesión dos compoñentes de materiais e obxectos plásticos aos produtos alimenticios, coñecido como migración, non poderá ser superior a 10 miligramos por decímetro cadrado de superficie do material ou obxecto (mg/dm²) como nivel máximo de migración global, aínda que, nalgúns supostos, e paira determinadas sustancias (recollidas no Anexo II da nova normativa) establécense límites específicos. Devandito límite amplíase até 60 miligramos de constituíntes liberados por quilogramo de produto alimenticio (mg/kg) nalgúns supostos explicitamente establecidos pola norma:

  • Obxectos que sexan envases ou que sexan comparables a envases ou que poidan encherse dunha capacidade non inferior a 500 mililitros (ml) e non superior a 10 litros.
  • Obxectos que poidan encherse e cuxa superficie en contacto cos produtos alimenticios sexa imposible de calcular.
  • Capuchones, obturadores, tapóns ou outros dispositivos de peche similares.
O establecemento dos límites de migración adoita verificarse mediante ensaios físico-químicos. Os ensaios pódense efectuar ben en produtos alimenticios ou ben en simulantes. A fin de garantir o cumprimento dos límites de migración, e salvo algunhas excepcións con respecto á verificación específica, os fabricantes de materiais plásticos destinados a estar en contacto cos alimentos deberán seguir as normas de control e de verificación global e específica que se establecen; pero tamén se poderá efectuar mediante a determinación da cantidade dunha sustancia no material ou no obxecto terminado, sempre que se definiu una relación entre devandita cantidade e o valor da migración específica da sustancia a través de una experimentación adecuada ou mediante a aplicación de modelos de difusión comunmente recoñecidos, baseados en probas científicas.

A norma establece de forma máis específica que a determinación da migración levará a cabo sobre o material ou obxecto ou, se iso non é posible, utilizando mostras tomadas do material ou obxecto ou, cando sexa adecuado, mostras representativas dos mesmos. A fin de garantir a seguridade dos consumidores, a mostra porase en contacto co produto alimenticio ou o simulante de forma equivalente ás condicións de contacto reais. Paira iso, a proba levará a cabo de forma que só entren en contacto co produto alimenticio ou o simulante aquelas partes das mostras que fagan o mesmo no uso real. As probas de migración realizadas sobre capuchones, obturadores, tapóns ou dispositivos similares utilizados como peche deberán levar a cabo pondo estes obxectos en contacto cos envases aos que estean destinados de forma que correspondan ás condicións normais ou previsibles de uso.

En todos os casos será lícito demostrar o cumprimento dos límites de migración mediante probas máis severas que determinen con precisión a cantidade total de sustancia (migración global) e/ou da cantidade específica dunha ou máis sustancias (migración específica) liberadas pola mostra. Nos supostos de que un material ou obxecto estea destinado a entrar en contacto repetidas veces con produtos alimenticios, a proba ou probas de migración deberán levar a cabo tres veces sobre una mesma mostra de acordo coas condicións establecidas legalmente usando outra mostra de alimento ou simulante en cada proba. A conformidade de devandito material ou obxecto cos límites controlarase sobre a base do nivel de migración que se atope na terceira proba. No entanto, se existe una proba concluínte de que o nivel de migración non aumenta nas probas segunda e terceira e si non se excede o límite na primeira, non serán necesarias as seguintes.

Comercialización segura e informada

Os materiais e obxectos plásticos, cando estean destinados a entrar en contacto cos alimentos, deberán ir acompañados -nas fases de comercialización que non sexan as de venda polo miúdo- dunha declaración por escrito que certifique a súa conformidade coas disposicións legais vixentes (sustancias permitidas ou autorizadas e límites de migracións, entre outros requisitos). Os receptores deste tipo de produtos deberán, por tanto, esixilo paira non incorrer nunha responsabilidade compartida por falta de verificación ou de control sobre os materiais ou sustancias que adquire paira o seu proceso produtivo. Con todo, exclúe do disposto anteriormente a aqueles materiais e obxectos plásticos que, pola súa natureza, é obvia a súa utilización en contacto con alimentos ou produtos alimentarios.

Como obrigación complementaria á establecida no presente Real Decreto, os fabricantes, transformadores e importadores de materiais e obxectos destinados a estar en contacto cos alimentos, deberán inscribirse no Rexistro Xeral Sanitario de Alimentos, cumprimentar cunhas condicións específicas paira as súas industrias (instalacións e maquinaria), persoal (manipulación de alimentos) e características xerais dos materiais, obxectos e os seus compoñentes. Neste sentido, ademais de cumprimentar cos requisitos máis específicos sobre sustancias e aditivos autorizados, e verificación de migracións, non se permite que os materiais e obxectos plásticos, nas súas condicións normais e previsibles de emprego, absorban do alimento constituíntes que desvirtúen a súa estabilidade ou calidade ou que sexan causa de perda significativa do contido.

Tampouco permite que cedan ao alimento sustancias que poidan determinar una sensible contaminación organoléptica durante o tempo de utilización ou comercialización daqueles; ou produtos provenientes dos mesmos, en cantidade que signifique un risco paira a saúde. No suposto dos envases ou embalaxes, os materiais e obxectos deberán cumprir os requisitos necesarios paira garantir durante o tempo de almacenamento as esixencias de impermeabilidad que se requiran polo produto envasado.

A normativa máis específica sobre cuestións técnico-sanitarias dos materiais e obxectos plásticos destinados a entrar en contacto cos alimentos establece que deberán comercializarse debidamente envasados ou embalados; e etiquetaxes de forma visible, claramente legible e indeleble, coa seguinte información:

  • O destino do produto “paira uso alimentario”, xa sexa mediante esta mención xeral, una máis específica ou ben co símbolo correspondente paira este uso e cuxo pictograma é “una copa xunto a un tenedor”.
  • as instrucións paira un uso adecuado do produto cando o fabricante poida prever que a omisión de información pode supor una incorrecta utilización.
  • A identificación do fabricante ou do transformador, ou dun vendedor, establecidos dentro da Unión Europea (UE), ben sexa polo nome ou a razón social ou a denominación e a dirección ou o domicilio social; ou pola marca rexistrada.

    As indicacións comentadas deberán figurar, nas fases de comercialización distintas da venda directa ao público, nos os materiais e obxectos mesmos; ou nas etiquetas dos envases e embalaxes; ou nos documentos que os acompañan. No momento da venda directa ao público, permítese mesmo que a información apareza nun rótulo que se atope na proximidade inmediata dos materiais e obxectos, e ben á vista dos compradores, fóra daquela que identifique ao fabricante, transformador ou vendedor establecido na UE cando non existan razóns técnicas polas que non poida colocarse a mención ou etiqueta, nin na fase de fabricación nin na de comercialización, sobre os mesmos materiais ou obxectos, ou nos envases ou embalaxes destes.

    CRITERIOS SEGUROS

    A norma aprobada establece cinco criterios básicos paira aceptar un novo produto na lista de sustancias autorizadas.

    • A cantidade de sustancia ou materia que poida transmitirse ao produto alimenticio como a toxicidade da sustancia ou materia.
    • En condicións normais ou previsibles de uso de calquera material ou obxecto do que forme parte dita sustancia ou materia, non pode transmitirse aos produtos alimenticios una cantidade que poida representar un perigo paira a saúde humana.
    • Vixilancia continua e exame cando aparezan novas informacións científicas ou una nova valoración dos datos científicos existentes así o xustifiquen.
    • Determinación dun límite específico de migración co fin de evitar que se exceda una dose diaria aceptable ou una dose diaria tolerable paira una sustancia ou materia en especial. No caso de que se determine devandito límite específico de migración paira una sustancia ou materia, convén ter en conta as restantes fontes de exposicións posibles.
    • O establecemento dun límite específico de migración paira una sustancia ou materia pode non ser o medio máis válido paira protexer a saúde humana. A protección da saúde humana prevalece ante calquera outra consideración cando se determinen as accións adecuadas que se deban prever.

    Bibliografía
    • Real Decreto 118/2003, de 31 de xaneiro, polo que se aproba a lista de sustancias permitidas paira a fabricación de materiais e obxectos plásticos destinados a entrar en contacto cos alimentos e regúlanse determinadas condicións de ensaio. BOE número 36, de 11 de febreiro de 2003.
    • Real Decreto 1425/1988, de 25 de novembro, polo que se aproba a Regulamentación técnico-sanitaria paira a elaboración, circulación e comercio de materiais plásticos destinados a estar en contacto con produtos alimenticios e alimentarios. BOE número 288, de 1 de decembro de 1988.