Saltar o menú de navegación e ir ao contido

EROSKI CONSUMER, o diario do consumidor

Buscador

logotipo de fundación

Canles de EROSKI CONSUMER


Estás na seguinte localización: Portada > Seguridade alimentaria

Este artigo foi traducido por un sistema de tradución automática. Máis información, aquí.

Marià Alemany, catedrático de Nutrición e Bromatología da Universidade de Barcelona

«Investigar en serio contra a obesidade pode ser politicamente incorrecto»

Atallar a obesidade, cousa que significa entrar a fondo non só nos seus efectos senón nas súas causas primigenias, está a desvelarse como algo moito máis complexo do previsto. Aínda que non sobran os especialistas que insisten na importancia das dietas, empezan a xurdir voces que tratan de ir máis aló. Paira Marià Alemany, catedrático de nutrición, é necesario valorar a xenética e o ambiente, ademais da composición dos alimentos. E tamén, os «intereses da industria», protagonista destacado, a xuízo do experto, da actual epidemia de obesidade no mundo occidental.

Img

Alemany pasa por ser algo así como o enfant terrible da bioquímica e a bioloxía molecular. Pero non só desta rama de coñecemento. En nutrición e bromatología, onde é recoñecido como un experto de prestixio, hase granjeado máis dunha antipatía polas súas opinións contrarias ao papel que xogan determinadas empresas alimentarias e polo trato, ao seu xuízo erróneo, que adoita darse á obesidade por «falta de coñecemento ou por intereses creados» Tampouco se anda con chiquitas á hora de valorar a situación das universidades españolas, e da súa en particular, a Universidade de Barcelona, nin con respecto á ciencia que se desenvolve en España. A pesar do seu controvertido sentido crítico, tan encomiado por uns como deostado por outros, Alemany impulsou varias iniciativas que se erixiron en referencia. Na actualidade dirixe o grupo Nitróxeno-Obesidade (NON), que serve de plataforma a distintas liñas de investigación.

É a súa una plataforma con escaso cimento?

En efecto. A investigación nutricional non só non é una prioridade, senón que apenas aparece reflectida nos orzamentos xerais do Estado destinados a I+D en España.

Iso explicaría por que escribiu en 1999 un libro titulado «Investigar en España é chorar».

Levo 10 trienios na Universidade e sei de que falo: todo o diñeiro destinado a investigacións nutricionais vai a proxectos relacionados coa investigación agraria [1,3% de los fondos del Ministerio de Ciencia y Tecnología para 2004], oceanográfica e pesqueira [0,9%] ou sanitaria [el Ministerio de Sanidad y Consumo le dedica hasta un 4,9% de su partida presupuestaria]. Son consciente de que non interesa que se realicen certas investigacións relacionadas coa alimentación ou a nutrición porque hai determinados grupos económicos e empresas, sobre todo multinacionais, que actúan como un lobby e chegan a presionar para que semellantes investigacións nunca leven a cabo.

Falamos das empresas de comida rápida?

«No que a obesidade se refire, un vaso de leite pode resultar máis prexudicial que una hamburguesa»Non exactamente. No que a obesidade se refire, un vaso de leite pode resultar máis prexudicial que una hamburguesa.

Que está vostede dicindo! Pero si hoxe día os leites son as que máis propaganda arroxan contra a obesidade. Leites e iogures con fibra, acedos omega-3, descremados, con bifidus activos,…

A estratexia é a seguinte: a sociedade debe sentirse obesa, extrémanse os canons de beleza para que practicamente todo o mundo quede ao descuberto cuns quilos de máis. Hai una demanda irresistible e irracional de produtos que axuden a conservar a liña, pero os fabricantes non son parvos e saben que se a liña consérvase o seu mercado desfaise, co que seguen engordando para que se sigan consumindo produtos de non engordar.

O leite!

O leite ten una función crave nas primeiras etapas de desenvolvemento. Falamos dun alimento moi rico en hormonas que estimulan un crecemento rápido e consistente. Os depredadores, con todo, xamais consumen o leite das súas presas, e os habitantes do paleolítico só coñecían o leite nos meses inmediatos ao nacemento, como todos os mamíferos. En cambio, fartábanse de carne. Fíxese que na loita contra a obesidade faise moito máis fincapé na moderación das graxas de orixe animal e ninguén se atreve a falar mal do leite; mesmo se di que é un alimento necesario na etapa adulta, cando non o é.

Os massai de Kenya seguen una dieta moi centrada no leite de vaca e non son precisamente obesos.

A obesidade non depende só do que comemos ou bebemos. Xenética e ambiente desempeñan tamén un papel fundamental.

Co fácil que resulta engordar e o difícil que se antolla explicar por que.

Se lle digo a verdade, non temos nin idea. A dieta debese ser importante, pero non sabemos cuán importante é. O equilibrio enerxético normal relaciona o que comemos co uso que facemos da enerxía absorbida. O organismo, de feito, dispón de mecanismos de termogénesis polos que compensa ou repara excesos e defectos de enerxía. Antes a xente comía moito menos e no inverno abundaban os sabañones. Hoxe comer pouco non é o problema, e aparece a obesidade.

Poida que a natureza non sexa tan sabia como a pintan.

«Ao organismo non lle interesa a obesidade, pero a nosa cultura responde a unha situación pouco natural, non fomos deseñados paira alimentarnos de graxas animais»Ao organismo non lle interesa a obesidade, pero a nosa cultura está a facer fronte a una situación ben pouco natural. Ocorre como cos aforros que uno ten no banco: podes gastar dous mil euros nun día e gañalos nun mes, ou viceversa. Coa graxa pasa algo parecido. Non fomos deseñados paira alimentarnos a base de graxas animais. Na natureza, as pezas que no paleolítico superior podiamos cobrar non tiñan demasiadas reservas graxas. Foi máis tarde, coa gandaría, que aprendemos a coidar reses que engordaban e proporcionábannos moita máis graxa que os animais salvaxes. Como non estamos afeitos á graxa, o organismo non sabe saciarse ben , como se sacia cos azucres.

Algunhas graxas son exquisitas.

A graxa resúltanos apetecible, pero cun 10% pasariamos e, en cambio, as recomendacións dietéticas elevan o listón a un 25%. Excederse é fácil e barato, pero deletéreo: os excesos de graxa páganse coa aparición dunha resistencia á insulina, obesidade, diabetes, síndrome metabólico e risco cardiovascular.

Non me negará que se comésemos mellor non engordariamos.

Non é tan sinxelo. A obesidade é un problema moi grave nun país como EEUU. Búscanse culpables. Empezouse coas patacas fritas; a xente non comía patacas fritas e seguía engordando. Daquela o pan; a xente non comía pan e seguía engordando. Seguiron as graxas saturadas e os azucres, e dáse o paradoxo de que os estadounidenses cada vez consumen menos calorías e, en cambio, as taxas de obesidade non diminúen. Por que? Non o sabemos. Pero todo parece apuntar a que se está investigando na dirección equivocada. A Administración esixe solucións aos farmacólogos, pero os remedios farmacolóxicos paira a obesidade [sólo hay dos agentes comercializados en el mercado español] non dan o resultado que cabería esperar.

Que me di da leptina?

Que tampouco é a solución. Púxose de moda, publicáronse miles de traballos sobre a súa eficacia adelgazante; pero non se trata máis nada que dunha hormona que intervén na puberdade, e os adolescentes seguen engordando. Cando dicía que se investiga na dirección equivocada referíame ao vicio de engadir cousas no canto de quitar. Se se fixa, todos os alimentos que contribúen á obesidade non se eliminan senón que se substitúen por variantes «lixeiro», co cal se garante un consumo continuado. Quen se atreverá a dicir basta?

Vostede mesmo.

«Na rede hospitalaria española apenas hai media ducia de unidades de obesidade mentres que a poboación de enfermos obesos supera o millón»E así me vai! Non pairan de machucarme, non me deixan dar clases, a pesar de que son catedrático, paráronme investigacións en marcha, substituíronme ou mesmo boicoteado en cursos ou conferencias; son un exemplo de investigador politicamente incorrecto. Crear vostede, hai intereses creados ao redor da obesidade e os seus presuntos remedios. Cantas unidades de obesidade hai na rede hospitalaria española? Non superan a ducia, mentres que a poboación de enfermos obesos supera o millón. Os endocrinólogos despachan aos seus pacientes cun «faga réxime e exercicio e logo veña verme», pero non xestionan a súa tensión nin os efectos biolóxicos de devandita tensión sobre a obesidade. Os cirurxiáns optan por sacar estómago, que pode ser una animalada pero, polo menos, resulta eficaz.

Ata que aparecen mortes accidentais nas portadas dos xornais.

E ninguén sabe nada dos que quedan con problemas ou deben ser intervidos de novo. Todo un calvario.

Algún motivo paira o optimismo?

Deberiamos prestar máis atención, insisto, á tensión. Ao meu non me falta, e por iso son obeso. Desde unha perspectiva biolóxica, a tensión é o principal responsable de que o noso organismo segregue máis glucocorticoides dos normais.

Aos poucos, a dieta mediterránea vai impondo tamén o seu patrón.

Pamplinas! Os apóstolos da dieta mediterránea só nos din o que hai que comer, e ninguén fala con claridade do que non hai que comer ou comer moito menos. Cos cereais estamos a pasarnos, e cos derivados lácteos é una barbaridade. Moita xente insiste en que non bebe apenas leite, pero as súas neveiras acubillan toda sorte de iogures, queixos ou manteigas. Cando ingresamos no entón Mercado Común, as nosas cotas de consumo de lácteos eran bajísimas, e a obesidade non era aínda un problema en España. Alguén impuxo a moda de beber leite ou iogures, natillas, xeados. O resultado? Máis obesidade.

Se tivese suficiente diñeiro paira investigar, por onde empezaría?

Por estudar con detalle os episodios de inflamación local, dos que dependen, en realidade, todas as chamadas «enfermidades civilizadas». Estudaría a secreción de citocinas como resposta a estas inflamacións, o patrón común que constitúe o eixo hipófisis-hipotálamo-adrenais, e avanzaría cara a fármacos con capacidade antiglucocorticoide.

Os «INTERESES CREADOS» DA OBESIDADE

Img

A obesidade afecta a un 13,4% da poboación española con idades comprendidas entre os 25 e 60 anos. Con todo, calcúlase que preto da metade dos españois presenta sobrepeso e que un 1% dos casos ostenta a calidade de obesidade mórbida. «Ninguén porá nunca en cuestión que a obesidade ten consecuencias moi graves paira a saúde, pero ocorre que non sempre interesa que se coñezan», subliña Marià Alemany.

Non cabe dúbida que, de acabar coa obesidade ou a síndrome metabólico, «a humanidade sairía gañando», agrega o especialista, pero perderían, e moito, determinadas industrias de fármacos, cosméticos ou alimentos de réxime. Acabar coa obesidade, por outra banda, suporía prexudicar a sectores alimentarios como o da «produción de leite e derivados». Paira Alemany, non é froito da casualidade que a curva de aumento da obesidade en España progrese en paralelo á dun aumento produtivo da industria leiteira nacional. «Nestas circunstancias, cónstame que investigar en serio contra a obesidade pode converterse facilmente en algo politicamente incorrecto», insinúa.

O investigador asegura que só recibiu o 10% dos fondos que solicitou durante toda a súa carreira profesional paira investigar temas relativos a nutrición e saúde. O investimento en investigación e desenvolvemento que España dedica a fins militares acapara o 33% do total (nos países da UE adoita roldar o 14%). «Somos capaces de manter una expedición á Antártida e pechar os ollos a temas de saúde graves expostos na nosa poboación», denuncia.

Segundo Alemany, os gastos que provoca a obesidade en EEUU alcanzan os 90.000 millóns de dólares. «En España gastámonos una cantidade 30 veces inferior». Ese diferencial, por outra banda «corrente» na universidade e a ciencia españolas, afecta tamén as posibilidades de pór en marcha investigacións sobre novas moléculas que interfiran nos procesos que rexen a obesidade e comprometen iniciativas empresariais independentes xurdidas das universidades. Alemany sufriu este tipo de dificultades nas súas propias carnes. Tras descubrir o seu equipo una molécula con resultados esperanzadores en ensaios in vitro na loita contra a obesidade, viuse na obrigación de licenciar a patente por falta de suficientes apoios. O segredo profesional só lle permite dicir que, polo momento, as investigacións, ao estilo da leptina, «avanzan en boa dirección».


Pódeche interesar:

Infografía | Fotografías | Investigacións