Saltar o menú de navegación e ir ao contido

EROSKI CONSUMER, o diario do consumidor

Buscador

logotipo de fundación

Canles de EROSKI CONSUMER


Estás na seguinte localización: Portada > Seguridad alimentaria > Normativa legal

Este artigo foi traducido por un sistema de tradución automática. Máis información, aquí.

O poder das patentes biotecnológicas

O sistema internacional de patentes ofrece protección ás empresas desarrolladoras fronte ao uso accidental de sementes transxénicas

Os dereitos dos agricultores poden entrar en conflito con aqueles que amparan aos titulares de patentes biotecnológicas. O Tribunal Supremo de Canadá puxo en alerta ás organizacións campesiñas de todo o mundo sobre o poder que as leis outorgan aos titulares deste tipo de patentes, que ostentan un verdadeiro monopolio sobre as súas invencións e os intereses económicos xerados polas mesmas.

A Sentenza ditada polo Tribunal Supremo de Canadá o pasado 21 de maio de 2004 abriu definitivamente o debate sobre a extensión dos dereitos que amparan aos titulares das patentes sobre xenes e células xeneticamente modificadas, e as consecuencias que iso pode xerar aos dereitos ancestrais de millóns de agricultores tradicionais de todo o mundo. E é que se a resolución xudicial fose una norma de interpretación xeneralizada en todo o mundo, os dereitos do titular da patente estarían amparados mesmo naqueles casos de contaminación accidental de campos tradicionais adxacentes a cultivos transxénicos, a condición de que se demostrase que o agricultor tradicional ha gardado e plantado sementes tradicionais «conversas» que por efecto da contaminación conteñen os xenes e células que foron obxecto da patente.

O que sucedeu, parece ser que non é un feito illado, pois se estima que debe haber en fase de tramitación uns 540 preitos de características similares en EEUU e Canadá. De momento, non temos coñecemento de que en Europa se establecese ningún procedemento xudicial parecido, onde a situación de facto sobre transxénicos e a legalidade vixente parecen non ter os mesmos parámetros. Algúns países como a India, nestes momentos non protexerían una situación como a exposta en Canadá, dado que os dereitos dos agricultores gozan dunha maior protección, impóndose limitacións legais ás patentes biotecnológicas.

En España quedou paralizada o pasado mes de marzo, una Orde ministerial sobre a coexistencia de cultivos modificados xeneticamente cos convencionais e ecolóxicos, que segundo COAG (Coordinadora de Organizacións de Agricultores e Gandeiros) e outros colectivos ecoloxistas, organizacións agrarias e de consumidores, legalizaba a contaminación do campo español por cultivos modificados xeneticamente, pondo en perigo o futuro da agricultura ecolóxica e convencional.

O caso Schmeiser
O uso de sementes transxénicas sen autorización, aínda que sexa accidental debida a contaminación, está penada polas leis internacionais de patentes
O señor Percy Schmeiser, agricultor convencional non orgánico, e a súa empresa agraria foron demandados pola multinacional Monsanto por sementar e cultivar as súas terras con sementes que el mesmo gardara e desenvolvido, pero que contiñan xenes e células xenéticas patentadas pola demandante. O motivo da demanda foi aproveitarse dos avances biotecnológicos por usar ou explotar as sementes sen obter una licenza paira utilizalas nin pagar os dereitos derivados da patente obtida por Monsanto, independentemente da súa orixe.

A historia arrinca en 1997, cando a multinacional tomou mostras de cánola-colza transxénica nos campos de Schmeiser. As advertencias de Monsanto para que o agricultor cesase no uso e goce da patente non serviron para que Schmeiser procedese a sementar os seus campos coas sementes obtidas por este, como fixera ano tras ano, previa selección. En 1998, as comprobacións realizadas polos técnicos, unhas con orde xudicial e outras non, determinaron que do 95% ao 98% do plantado contiña os xenes patentados. Foi entón cando a multinacional Monsanto decidiuse definitivamente a protexer os seus intereses económicos sobre a patente.

A patente de Monsanto
Monsanto ostenta os dereitos en Canadá sobre o patente número 1.313.830, denominada «Plantas Resistentes ao Glifosato», publicada o 23 de febreiro de 1993 e cuxo prazo de expiración termina o 23 de febreiro de 2010. A patente ten de particular que os xenes e células xenéticas das plantas que os conteñen determinan una maior tolerancia a herbicidas que conteñen o gifosato, una sustancia que inhibe una encima esencial paira a supervivencia da planta.

A utilidade da patente parece residir no feito de que una planta desenvolvida a partir da semente que contén o xene modificado sobrevivirá, pero non así as da súa ao redor, resultando moi eficaz paira matar as malas herbas, eliminando a necesidade de labranza e a de utilizar outros herbicidas.

A semente denominada «Roundup Ready Canola», caracterizada pola súa resistencia ao herbicida «roundup» de glifosato fabricado pola propia multinacional, é comercializada en Canadá por Monsanto desde o ano 1996. O feito é que si en 1996, aproximadamente 600 granxeiros canadenses plantaron este tipo de semente en 50.000 acres, no ano 2000 fórono aproximadamente 20.000 granxeiros os que plantaron preto de 5 millóns de acres, cuxo volume representaba case o 40 por cento de todo o cánola-colza de Canadá.

Nestes supostos, ao agricultor requíreselle que firme coa multinacional un acordo sobre uso de tecnoloxía (Technology Use Agreement-TUA), onde se establecen as condicións e as obrigacións que dimanan da súa utilización, entre as que destacan o pago duns dereitos económicos á multinacional por cada acre plantado.

O fallo e a teoría expansiva
A resolución do Tribunal Supremo de Canadá é contundente: a patente é válida e confire ao seu titular o dereito exclusivo, así como o privilexio e a liberdade de utilizar e vender a súa invención a outras persoas para que a utilicen. Neste sentido, a multinacional ten dereito a exercer as accións legais correspondentes en defensa dos seus intereses monopolísticos sobre as invencións biotecnológicas que patentou.

O agricultor, segundo a maioría dos xuíces que compoñen o Tribunal, infrinxiu as normas que amparan ao titular da patente. Non se admitiu o fundamento do apelante Schmeiser que discute que o tema exposto sexa patentable, por canto debe limitarse á protección dun xene e das células xenéticas patentadas, pero non debe ampliarse á protección da semente e das plantas resultantes desta, que por lei son «non patentables».

A maior parte dos xuíces aceptaron a aplicación da «regra expansiva» paira protexer á compañía demandante e ás súas invencións, interpretando as expresións «uso» e «explotación» da patente dunha maneira ampla. A conclusión á que chegaron é que a lei de patentes canadense prohibe calquera acto que interfira co goce completo do monopolio concedido ao titular dunha patente. Un dereito que a norma outorga mesmo en ausencia de explotación comercial.

No suposto, como o axuizado, no que o agricultor inclúe a invención no proceso produtivo, a presunción da infracción da norma faise patente, argumenta a sentenza. E é que nestes casos, o aproveitamento comercial obtido co uso ou a explotación do obxecto dunha patente pertence ao titular da mesma. A lei de patentes tamén se infrinxe cando o agricultor usa ou explota una parte patentada que se conteña dentro dalgunha cousa, sempre que a parte patentada sexa significativa ou importante no conxunto do produto final. No caso exposto, destacan que os xenes e as células patentados non son simplemente una parte da planta, dado que están presentes a través da planta xeneticamente modificada, e as súas células patentadas están presentes na composición de toda a súa estrutura física.

A regra expansiva aplicada a favor de Monsanto ten como obxectivo principal a protección do inventor, a fin de que outros -sexa cal for a forma ou o modo de facelo- prívenlle do uso e goce da súa patente. Os fundamentos da sentenza unicamente contentaron á multinacional, que sentenciou «fíxose xustiza», aínda que se viu privada da compensación económica que fixaron as instancias inferiores como compensación á infracción da lei de patentes.

Un consolo que non contentou a determinadas organizacións e asociacións en apoio dos agricultores, que avogan por un recoñecemento máis amplo dos dereitos destes fronte aos intereses económicos das multinacionais da biotecnoloxía. Tampouco ao señor Schmeiser, posto que parece crebarse a teoría do que «contamina paga» dado que a súa demanda por contaminación da súa plantación foi rexeita ab initio. Quizais debeu expola contra o seu propio veciño e non contra a multinacional?

AGRICULTOR VERSUS AGRICULTOR

Img plagas3
Aínda que a situación xudicial en Europa non é comparable coa descrita, non sería desatinado pensar que puidese cambiar nun futuro. O marco legal que se estableza vai ser fundamental paira determinar se os dereitos dos agricultores están protexidos adecuadamente fronte a outros dereitos como o de explotación de patente por parte das multinacionais. A finais de febreiro de 2004 o goberno saínte había presentado un borrador de «Orde ministerial sobre a coexistencia de cultivos modificados xeneticamente cos convencionais e ecolóxicos» que obtivo como resposta a oposición de diversas organizacións e colectivos agrícolas, ecoloxistas, consumidores e colectivos sociais.

O documento, asinado por COAG e outras organizacións a primeiros de abril de 2004, denunciaba o feito de que este tipo de normas introducen o principio de «contaminación legal», ao exporse un marco xurídico sen establecerse aquelas medidas de control que se mostran máis eficaces ante a coexistencia de ambos os cultivos (convencionais e ecolóxicos, por unha banda; e transxénicos, por outro), a fin de evitar una contaminación de sementes. E é que a distancia de illamento requirida entre parcelas con distintos tipos de produción, e prevista no citado borrador, era de 25 metros, cando -segundo manifestan- os estudos encargados por diferentes gobernos establecen entre 200 e 2000 metros de distancia entre parcelas.

De todos os xeitos, uno dos aspectos que consideran máis grave é o feito de que os agricultores restan nunha indefensión absoluta nun suposto de contaminación, con total indemnidad paira as empresas biotecnológicas e distribuidores autorizados de sementes de variedades transxénicas. E é que parece ser que a responsabilidade queda na órbita exclusiva do agricultor que decide cultivar transxénicos. Desde Ecoloxistas en Acción consideran que as patentes monopolísticas aboliron os dereitos fundamentais dos agricultores a gardar e intercambiar sementes, una práctica ancestral. E pon en alerta sobre os perigos indirectos derivados da biotecnoloxía cando denuncian que os contratos de uso de tecnoloxía xenética implican a asunción por parte do agricultor das posibles responsabilidades que poidan derivarse polos cultivos de plantas transxénicas, derivados dunha posible contaminación de sementados convencionais ou ecolóxicos. A única vía que lle resta ao prexudicado é a do enfrontamento co veciño, que tamén ostenta a condición de agricultor.

Tan só apúntase un pequeno problema, a falta de información por parte das administracións sobre as plantacións de transxénicos, e a dificultade visual de distinguir entre unha plantación e outra, unicamente perceptible mediante unha análise de laboratorio que permita detectar a presenza do xene en cuestión.

O marco da biovigilancia
A finais de 2003 publicouse o Real Decreto polo que se crea a Comisión Nacional de Biovigilancia. A citada norma realiza un recoñecemento legal e institucional de que o cultivo de variedades modificadas xeneticamente non ten por que ser menos seguro que o das variedades obtidas mediante métodos xenéticos tradicionais e pode ser menos daniño paira a saúde humana, a sanidade animal ou o medio ambiente que estas cando as modificacións xenéticas tratan de diminuír ou evitar os ataques de determinadas pragas ou enfermidades, coa consecuente diminución do uso de produtos fitosanitarios.

A pesar deste recoñecemento, considera que tanto os produtos fitosanitarios, como a súa autorización e utilización, han de estar sometidos aos principios de prevención e cautela paira avaliar os potenciais efectos sobre a saúde humana e o medio ambiente que puidesen derivarse do uso das variedades que conteñen modificacións xenéticas.

Neste sentido, e co fin de efectuar un seguimento continuado dos efectos ligados á introdución de variedades comerciais transxénicas e do cumprimento da normativa específica sobre esta materia, créase a Comisión Nacional de Biovigilancia, que actuará como un órgano de estudo, avaliación, intercambio de información, proposta e, sobre todo, asesoramento ao Ministerio de Agricultura, Pesca e Alimentación no exercicio das súas competencias. A Comisión dedicará especial atención á interacción entre os cultivos transxénicos e a agricultura convencional ou ecolóxica, informando os resultados da coexistencia entre ambos os tipos de cultivos e promovendo a realización de estudos e ensaios nesta materia.

Bibliografía

LEXISLACIÓN

  • Real Decreto 1697/2003, de 12 de decembro, polo que se crea a Comisión Nacional de Biovigilancia (BOE número 310/2003, de 27 de decembro de 2003).
SENTENZA
  • Monsanto Canada Inc. versus Schmeiser. Neutral citation 2004 SCC 34. File Non.: 29437. 2004: May 21.

Pódeche interesar:

Infografía | Fotografías | Investigacións