Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

O poder dos biocidas

Por xavi 16 de Outubro de 2002

A recente aprobación do decreto que regula a avaliación, autorización e comercialización de produtos biocidas, devolveu ao primeiro plano da actualidade o déficit que as estatísticas oficiais reflicten con respecto á hixiene en procesos alimentarios, tantos domésticos como industriais. A pesar de que o seu uso está en auxe, dos datos despréndese una inadecuada aplicación.

Nos últimos anos, Europa asistiu á proliferación de produtos biocidas destinados, en esencia, á destrución de microorganismos patógenos e, con iso, á mellora das condicións de hixiene nos fogares, ademais de en centros industriais e de procesado de alimentos. O uso destes produtos, chamados popularmente antibacterias, perseguen fundamentalmente “a desinfección” de espazos e utensilios, un termo que, curiosamente, é ben comprendido e aceptado en España pero non noutros lugares da Unión Europea. En Alemaña ou nos países nórdicos, por exemplo, a palabra desinfección presenta connotacións desagradables.

Iso non ha obstado, nin moito menos, a que continúe crecendo o mercado paira esta categoría de produtos. Como consecuencia, os lexisladores víronse na obrigación de presentar una nova normativa denominada de biocidas, que tentará pór orde no mundo da química industrial paira o desenvolvemento de sustancias con actividade antibacteriana ou microbicida, coa finalidade de que as sustancias teñan una actividade real e demostrable. A normativa persegue, ademais, que as diferentes compañías paguen polo mantemento das súas fórmulas. A norma europea ha visto a súa transposición ao sistema español tras a aprobación, o pasado 11 de outubro, do Real Decreto que regula o proceso de avaliación paira o rexistro, autorización e comercialización de produtos biocidas, en especial os praguicidas non agrícolas.

Situación en España

O obxectivo fundamental de calquera acción de higienización debe ser proporcionar un produto capaz de cumprir con aquilo que o consumidor desexa ou necesita. Paira iso, previamente, será necesaria una información adecuada paira a súa correcta aplicación e una boa calidade de produto, así como una adaptación dos produtos e dos industriais á idiosincrasia de cada un dos países ou das rexións onde se comercializan produtos paira a limpeza e a desinfección.

En España, a situación presenta particularidades específicas que debuxan un escenario diferente ao doutros países europeos. Así, o consumidor espera poder empregar produtos con actividade desinfectante. Por tanto, e implicitamente, cando o consumidor adquire un desinfectante, espera del a maior acción biocida posible.

Pero a pregunta que raramente se expón é si a desinfección que se está aplicando é realmente necesaria ou se realiza de forma correcta. Parte da resposta atópase nas estatísticas oficiais relativas á posible transmisión de axentes infecciosos e as súas toxinas, relacionadas con prácticas inadecuadas de limpeza e desinfección. Dentro deste grupo as máis importantes e interesantes polo risco que supoñen paira a Saúde Pública, destacan as vinculadas a problemas de transmisión alimentaria.

En España, nos últimos anos, produciuse un aumento na incidencia de enfermidades de transmisión alimentaria. Así o reflicten as estatísticas do Centro Nacional de Epidemiología do Instituto de Saúde Carlos III de Madrid. Ao mesmo tempo, de todos os casos, máis do 50% teñen a súa orixe no ámbito doméstico. Dos datos despréndese que nin a desinfección aplícase sempre aí onde é necesario nin tampouco se aplica correctamente en boa parte dos casos.

Os datos epidemiolóxicos recolleitos por distintas institucións revelan, por outra banda, que as infeccións alimentarias máis frecuentes na actualidade débense ao consumo de alimentos contaminados por microorganismos. Os axentes máis recurrentemente implicados son Salmonella, Campylobacter e Escherichia coli.

A única forma de controlar estes microorganismos de forma adecuada pasa por unhas boas medidas de limpeza e desinfección a nivel industrial, pero tamén doméstico. Non hai que esquecer que na case totalidade das superficies dos fogares do noso país detéctase a presenza de Escherichia coli e que en máis do 10% existe Salmonella. A localización máis frecuente son os lavabos, frigoríficos, desaugadoiros e baños. Sen dúbida, nestes e outros puntos dos nosos fogares, a presenza de microorganismos vese favorecida por unha temperatura ambiental relativamente elevada durante gran parte do ano no noso país. Esta temperatura é a que permite, entre outros factores, un elevado nivel de proliferación.

Paira reducir o risco, a desinfección maniféstase como una solución necesaria paira garantir a saúde pública. De acordo con estes principios, en España recoñécese por parte das autoridades sanitarias a importancia da aplicación de sustancias bactericidas, en especial o hipoclorito de sodio, coa publicación da Regulamentación Técnico Sanitaria de lejías (1983) e a modificación posterior da mesma (1994). Hai que destacar que a denominación lejía é propia de España. Existe equivalencia semántica noutros países (eau de Javel en Francia ou candegina en Italia) pero non un equivalente de significación en termos de saúde pública no resto de países de Europa.

A lejía como referencia

En consecuencia, o recoñecemento da significación do termo de lejía, e o non establecemento dunhas concentracións eficaces, podería levar a confusións nos consumidores e sobre todo a unha insuficiente actividade desinfectante. Segundo a normativa actualmente vixente a concentración mínima de hipoclorito na lejía é de 35 g/L (3,5%). Isto supón que o produto sen diluír tería 35000 ppm (partes por millón ou mg/L) de hipoclorito. Una dilución do 5% supón una concentración final de 1.500 ppm de hipoclorito.

Estas indicacións, que a miúdo pasan desapercibidas entre os consumidores, cobran especial relevancia por canto a actividade desinfectante da lejía varía tanto en relación co microorganismo que se pretende eliminar como coa dilución empregada. Estudos levados a cabo no Observatorio da Seguridade Alimentaria da Universidade Autónoma de Barcelona, e que se resumen na táboa adxunta, o límite de actividade paira bacterias é de 20 ppm (exclusivamente en condicións de laboratorio e sen ningún inhibidor). En canto introdúcese una pequena concentración de proteína e de calcio (sucidade), esta concentración increméntase até 1.200 ppm, practicamente no límite de eficacia. É máis, en probas sobre superficies reais observouse que non se conseguen reducir recontos superiores a 100 ufc/cm2, co consecuente risco real paira o consumidores si nas súas superficies hai patógenos.

Se o efecto que se desexa evidenciar é contra fungos e fermentos, a concentración necesaria é moito maior. No caso dos fermentos (Candida albicans) a concentración mínima de hipoclorito en probas de suspensión ideais increméntase até 250 ppm, mentres que paira os fungos sitúase na contorna de 600 ppm. Se se consideran probas de suspensión con proteína e calcio como fijadores do hipoclorito, esta concentración increméntase até as 2.000 ppm. Nestes casos, a dilución habitualmente empregada tampouco é do todo efectiva polo que debería recorrerse ao emprego do produto concentrado, moito máis eficaz.

En consecuencia, una redución importante na concentración do desinfectante, ou un incremento das diluciones recomendadas, levaranos a unha significativa redución na eficacia, co consecuente risco paira a saúde dos consumidores, ou coa utilización dun produto que non cubrirá as expectativas.

Actividade desinfectante da lejía

A Táboa mostra a redución do reconto microbiano en base á aplicación de normas internacionais de avaliación.

  • (1)Norma UNE1040 paira a avaliación da actividade bactericida básica. Límite de actividade paira una redución de 5 log
  • (2)Norma UNE1276 paira a avaliación da actividade bactericida en condicións sucias. Límite de actividade paira una redución de 5 log
  • (3)Norma UNE1275 paira a avaliación da actividade fungicida básica. Límite de actividade paira una redución de 4 log
  • (4)Norma UNE1650 paira a avaliación da actividade fungicida en condicións sucias. Límite de actividade paira una redución de 5 log

Outros antibacterias

No mercado podemos atopar una ampla gama de produtos destinados á limpeza e desinfección doméstica. Entre outros, tensoactivos, amonios cuaternarios, peróxido de hidróxeno ou ácidos diversos. Cada una destas sustancias ten una actividade concreta, que pode ser coñecida precisamente mediante a súa análise grazas ás normas internacionais de comparación e estudos a realizar sobre as superficies reais.

Estes datos han de proporcionar una clasificación das diferentes sustancias, en base aos seus niveis de actividade, e á posible acumulación se produtos tóxicos derivados. Con esa información as sustancias terán interese na súa aplicación e no mantemento das fórmulas que leven a cumprir o obxectivo desexado dunha mellora nas condicións hixiénicas.

Bibliografía
  • Anónimo, 1983. Real Decreto 3360/1983 de 30-11-1983, polo que se aproba a Regulamentación Técnico-Sanitaria de lejías.
  • Anónimo, 1993. Real Decreto 94/1993 de 20-04-1993, pola que se modifica o Real Decreto 3360/1983 de 30-11-1983 sobre a Regulamentación Técnico-Sanitaria de lejías.
  • Bellamy, K.; Alcock, R.; Babb, J.R.; Davis, J.G. e Ayliffe, G.A.J. 1993. A test for the assessment of ‘hygienic’ hand disinfection using rotavirus. J. Hos. Inf. 24:201-210.
  • Foschino, R.; Nervegna, I.; Motta, A. e Galli, A. 1998. Bactericidal activity of chlorine dioxide against Escherichia coli in water and on hard surfaces. J. Food Prot. 61:668-672.
  • Herald, P.J. e Zottola, E.A. 1988. Attachment of Listeria monocytogenes to stainless steel surfaces at various temperatures and pH values. J. Food Sci. 53:1549-1562.
  • Jackson, A.T. 1985. Cleaning of food processing plant. En: Developments in food preservation. Volume 3. (Ed: Thorne, S.). Elsevier Publishers. London. pp: 95-126
  • Rodríguez Xerez, J.J. 2001. O proceso de higienización industrial e doméstico. www.consumaseguridad.com/riscos_axentes/object.php?ou=804.
  • Rodríguez Xerez, J.J. 2001. A lejía. O desinfectante ideal?. www.consumaseguridad.com/riscos_axentes/object.php?ou=830.
  • Sancho Valls, J.; Bota Prieto, E. e Castro Martín, J.J. 1996. Autodiagnóstico da calidade hixiénica nas instalacións agroalimentarias. Edicións Mundi-Prensa. Barcelona. 126 pp.
  • Troller, J.A. 1993.Sanitation in food processing. Academic Press, Inc. San Diego. 478 pp.
  • Vess, R.W.; Anderson, R.L.; Carr, J.H.; Bond, W.W. e Favero, M.S. 1993. The colonization of solid PVC surfaces and the acquisition of resistance to germicides by water micro-organisms. J. Appl. Bacteriol. 74:215-221.