Saltar o menú de navegación e ir ao contido

EROSKI CONSUMER, o diario do consumidor

Buscador

logotipo de fundación

Canles de EROSKI CONSUMER


Este artigo foi traducido por un sistema de tradución automática. Máis información, aquí.

Os benzopirenos do aceite de bagazo

Os alimentos expostos ao fume de coches, industrias, incendios ou calefaccións domésticas poden presentar benzopirenos na súa composición, segundo a OMS

  • Autor: Por
  • Data de publicación: Mércores, 17deNovembrode2004

A alarma decretada fai tres anos polo Ministerio de Sanidade e Consumo español sobre a presenza de niveis perigosos de benzopirenos no aceite de bagazo de oliva atraeu a atención mediática sobre estes hidrocarburos aromáticos policíclicos e o seu potencial risco canceroso. Hoxe os expertos pon orde no asunto mentres que os produtores estudan interpor demandas á Administración.

Están por todas partes. A natureza libéraos á atmosfera mediante erupciones volcánicas ou incendios de masas forestais, pero non cabe dúbida que a industria humana é responsable da maior parte de benzopirenos que respiramos, bebemos ou comemos a diario como quen non quere a cousa.

Unha conferencia no Institut d’Estudis Catalans serviu o pasado 22 de outubro a María Carmen Vidal, catedrática de nutrición e bromatología da Universidade de Barcelona, para denunciar o escaso rigor científico da iniciativa do Ministerio en torno ao aceite de oliva de bagazo e clarificar os riscos que os benzopirenos representan na alimentación e a saúde humanas.

«Contra o que adoita ocorrer, a alarma suscitada polo Ministerio de Sanidade e Consumo non se baseou nunha casuística clínica nin no resultado dunha inspección, senón na filtración interdepartamental dun documento do Ministerio de Agricultura no que se facía constar a presenza de hidrocarburos aromáticos policíclicos (HAPc) nos aceites de bagazo de oliva elaborados polas industrias andaluzas», dixo a experta.

O documento en cuestión sacouse a relucir o 3 de xullo do 2001 nun clima de temor escénico dominado polo fantasma doutro aceite (o de colza). En declaracións públicas, a ministra de Sanidade de entón, Celia Villalobos, aduciu que os HAPc supoñen un risco tóxico, confirmou a presenza de alfa-benzopirenos en partidas españolas de aceite de bagazo de oliva e sinalou que, «aínda que non se puido establecer un nivel de inxestión seguro para este tipo de sustancias», os alfa-benzopirenos «supoñen un perigo grave, aínda que non inmediato, para a saúde humana». A noticia veu acompañada dunha inmovilización cautelar e transitoria das partidas de bagazo de oliva en España.

Hidrocarburos aromáticos policíclicos
Os alimentos con maior potencial de presenza de benzopirenos son os torrefactos, asados á grellada, grella ou brasa e as frituras
Os HAPc son, en realidade, produtos natrales da combustión incompleta de material orgánico a temperaturas de entre 300 e 600 ºC. Orixínanse en moi altos niveis nas erupciones volcánicas ou os incendios forestais, pero tamén a través da simple combustión dun cigarro. Son compostos, especifica Vidal, de elevada estabilidade e persistencia, «o que os predispone a unha ubicuidad en practicamente todos os substratos ambientais: aire, chans e augas». Identificáronse moitos HAPc, pero só os de elevado peso molecular, como os benzopirenos, considéranse de natureza tóxica.

Por esta regra de tres, todos os alimentos que se xeraron, elaborado ou almacenado en lugares expostos ao fume de coches, industrias, incendios ou calefaccións domésticas poden presentar benzopirenos na súa composición. Algúns alimentos elaborados a temperaturas moi elevadas ou afumados para a súa conservación presentan así mesmo un risco engadido.

A OMS fixo un toque de alerta no seu día aos cultivos de vexetais en áreas industriais ou na proximidade de autoestradas, recoñecendo que os seus produtos podían conter cantidades ata 100 veces máis elevadas de benzopirenos que o non expostos a residuos de combustión. Estendeu tamén devandito risco a peces e mariscos de áreas contaminadas por derivados do petróleo e á carne de animais terrestres alimentados con pensos ou pastos contaminados.

A responsabilidade da industria alimenticia neste asunto pasaría polos produtos elaborados mediante técnicas de atomización, torrefacción, asados á grellada, grella ou brasa e as frituras.

O caso do aceite
Antes de 1990, o aceite de oliva extraíase por medio de tres fases: virxe, alpechín e bagazo. Tras demostrarse que as augas residuais do alpechín podían contaminar os cursos fluviais, reduciuse a produción a dúas fases únicas: virxe e bagazo; un bagazo moito máis líquido que antes e que os industriais do aceite secaban por impregnación directa con gases da combustión (evitando así a filtración de líquido contaminante).

Na súa conferencia, Vidal recoñeceu que os HAPc teñen unha toxicidade moi ben documentada, «exhibindo carcinogenicidad e inmunotoxicidad en modelos animais». Subliñou que o Ministerio de Sanidade determinou tras a alarma suscitada que as partidas de aceite de bagazo intervidas mostraban niveis de HAPc de ata 1.700 mg/dL.

A proposta española, o Comité Científico de Alimentación da UE convocou unha reunión urxente á semana da alarma para deliberar sobre a presenza de HAPc en aceites de bagazo de oliva. As súas deliberacións, con todo, non se deron a coñecer ata
decembro do ano seguinte, recoñecendo que os HAPc, e particularmente os benzopirenos, «mostran unha clara evidencia de mutagenicidad/genotoxicidad en experimentos in vitro con células somáticas e tamén in vivo con animais de experimentación, polo que deben ser cualificados como potencialmente genotóxicos e carcinogénicos para humanos».

En humanos non fumadores, explica Vidal, a alimentación é a principal fonte de exposición a HAPc. Desde que en 1950 identificáronse as primeiras sustancias químicas capaces de inducir cancro en modelos experimentais, vixiouse estatisticamente a relación de tumores (particularmente de esófago e estómago) con distintas sustancias comestibles. Con todo, «as asociacións epidemiolóxicas non implican con certeza unha relación causa-efecto», de acordo cos datos analizados por Vidal.

De feito, engade a catedrática da Universidade de Barcelona, o organismo dispón de mecanismos de defensa como a polimerización (síntese), capaces de reconstruír a distorsión da hélice de ADN provocada polos cancerígenos. «Aínda que se se trata de sustancias que inxerimos cunha certa frecuencia, os mecanismos de defensa poden non dar abasto», recoñece.

Non por ser os máis contaminados, senón os máis consumidos, a OMS chamou a atención nun informe de 1998 sobre a presenza de benzopirenos en cereais, aceites e graxas animais. Aínda a propósito de que os produtos afumados son moito máis benzopirenados, a Organización recoñecía que o seu consumo era moito menor. Paralelamente, un informe da Administración francesa identificaba a presenza de benzopirenos ata en produtos tidos como inocuos como, por exemplo, o té.

«Cuantitativamente, a maior exposición a benzopirenos da alimentación dáse en carnes moi feitas á grella ou grellada (tenreira, hamburguesas ou pito con pel), con 4 ng/g; mentres que en cereais e verduras os niveis baixan a 0,5 ng/g», asegura Vidal. Cifras irrisorias se temos en conta que os fumadores e persoas expostas ao fume de tabaco poden inhalar ata 23.000 ng/g de benzopirenos ao día.

Para Vidal, un cigarro contén 100 veces a cantidade de benzopirenos dun litro de bagazo de aceite. Lembra que nas deliberacións da UE á mantenta do aceite sitúase a fronteira de perigo en 420 ng/g ao día. «Por tanto, unha persoa que inxira 50 g de aceite de bagazo ao día non superaría en ningún momento os 150 ng/g e veríase libre de risco».

Semellante dedución debeu calar tamén no seu día nos xulgados de Sevilla, de modo que o 5 de maio do 2003 un xuíz declarou ilegal a retirada de partidas de aceite de bagazo ordenada pola Administración estatal, á vez que denunciou que as vendas deste produto caeron en todo o país a menos da metade pola alarma xerada.

Pódense evitar os HAPc na elaboración de aceite de bagazo? Vidal asegura que si. «Obviando o contacto directo cos gases de combustión, regulando a temperatura de secado e empregando filtros de carbón activo durante o refinado con hexano pódense conseguir taxas de benzopirenos inferiores a 1ppb [partes por billón]».

REPÍTESE A HISTORIA COA ACRILAMIDA?

Img
A historia dos benzopirenos presenta moitas similitudes coa da acrilamida. En maio de 2002 a Autoridade Alimentaria Nacional sueca publicou un estudo no que por primeira vez informábase de que a acrilamida, un coñecido carcinógeno identificado en animais de experimentación, atopábase presente en grandes cantidades nalgúns alimentos comúns ricos en almidón cando se cociñaban a altas temperaturas (por encima de 120 ºC). Por mor deste estudo, as axencias alimentarias do Reino Unido e Noruega acometeron estudos similares para verificar os achados suecos, obtendo resultados moi parecidos.

A OMS e a FAO convocaron con posterioridade unha reunión de 27 expertos de todo o mundo, entre os que destacaban científicos, médicos e especialistas en saúde pública. Os expertos recoñeceron que o problema da acrilamida nos alimentos debe ser considerado como unha preocupación de primeira orde, tendo en conta que admitiron que os modelos teóricos para predicir se se poderían desenvolver cancros en humanos a partir dos niveis medios de inxestión «non son o suficientemente fiables para chegar a conclusións definitivas».

Os datos de que se dispón, ao dicir destes expertos, non son adecuados para facer estimacións cuantitativas do risco de cancro que poida representar a presenza de acrilamida na alimentación humana e, ademais, descoñécese con que rapidez é capaz de degradar o organismo a acrilamida.

En xaneiro do ano pasado, un novo estudo reduciu o nivel de alarma sobre a acrilamida.
Investigadores da Universidade de Harvard revelaron entón que o risco de contraer cancro non difire entre os que consomen produtos con altos niveis de acrilamida ou aqueles que comen alimentos que non conteñen esta sustancia. Lorelei Mucci, a coordinadora deste estudo, admitiu que «non existe esa relación para tres tipos de cancro e cunha reducida mostra de poboación como a estudada». No entanto, sacou a relucir a aparición de trastornos neurológicos asociados ao consumo de altos niveis de acrilamida, polo que se mostrou moi cauta á hora de certificar a súa inocuidad.

Pódeche interesar:

Infografía | Fotografías | Investigacións