Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

Os dereitos do consumidor en seguridade alimentaria

Por Juan Ramón Hidalgo Moya 14 de Xaneiro de 2002

Os alimentos, os produtos alimentarios e todos aqueles produtos, materias e utensilios que entran en contacto cos alimentos han de reunir unhas condicións mínimas de seguridade que os fagan aptos paira o consumo humano. Neste sentido, existe una relación directa entre alimentación e o aspecto máis fundamental da seguridade do consumidor: a súa saúde. Pero como se protexe a saúde dos consumidores?

Os dereitos do consumidor en seguridade alimentaria

As normas relativas aos diferentes produtos alimenticios e alimentarios, así como as que afectan aos diferentes procesos produtivos, distribución, manipulación, transporte e comercialización, deben ter como obxectivo prioritario a protección da saúde dos consumidores.

Os alimentos son considerados pola comunidade científica como produtos complexos, dado que neles concorren circunstancias múltiples e diversas que deben terse en conta, tanto desde o punto de vista da nutrición humana como desde a preservación da saúde dos consumidores. Este feito precisa dun enfoque amplo e multidisciplinar; como o científico-técnico (a fin de fornecer parámetros e datos obxectivos de seguridade do produto) e o xurídico (a fin de dotar ao consumidor de mecanismos preventivos do risco e de reparación dos danos).

A lexislación alimentaria, e especificamente a que regula os aspectos de seguridade do produto, non pode ser ambigua, obsoleta e ineficaz. Ha de protexer prioritariamente os dereitos e a seguridade do consumidor de alimentos, é dicir, de todos os cidadáns. A ciencia realiza una tarefa orientadora da acción lexislativa sobre os diferentes aspectos que poden incidir sobre a seguridade alimentaria e afectar á nosa saúde (entre outros, límites ou prohibición de residuos de pesticidas, de herbicidas e de sustancias químicas, antibióticos, hormonas, microorganismos ou micotoxinas). Fornece valores seguros co obxectivo de protexer os dereitos fundamentais do consumidor a consumir produtos inocuos e seguros.

Nalgunhas ocasións, e dado o estado actual dos coñecementos, esta tarefa resulta difícil ou imposible de cumprimentar; pero non por iso debemos esquecernos de preservar a seguridade alimentaria e a saúde do consumidor. Por iso, o ámbito xurídico ha tido que idear “fórmulas”, tanto de acción preventiva como de acción reparadora, naqueles supostos onde a ciencia non pode chegar ou non pode pronunciarse.

Por estes motivos, introduciuse no noso ordenamento legal o principio de precaución, que permite, en certos casos, a adopción de medidas preventivas paira incrementar a seguridade do consumidor de produtos ante a falta de certeza ou de información científica; e o principio de responsabilidade, que nace como una necesidade de protección dos dereitos do consumidor, tanto como función reparadora dos danos e prexuízos causados, como de función persuasiva paira evitar, mediante a ameaza dunha sanción ou prexuízo patrimonial, as condutas ilícitas ou irresponsables.

A seguridade dun produto non depende só do seu inocuidad

Os elementos que debemos ter en consideración paira determinar se un produto alimenticio é seguro non son exclusivamente os que determinan o seu inocuidad hixiénico-sanitaria, é dicir, a ausencia de patógenos ou contaminantes.Un alimento inocuo desde o punto de vista científico pode ser inseguro desde a perspectiva xurídica ou da responsabilidade. Aínda que, até non hai moitos anos, a seguridade dun produto dependía só das citadas características.

Pero a situación cambiou, e a seguridade dos produtos foi definida legalmente pola normativa coa finalidade de dar maior protección aos dereitos fundamentais dos consumidores. Así, débense ter en conta outros aspectos do produto, como son as características propias deste, a presentación, a adecuación do seu envase ou embalaxe, a etiquetaxe, a información adicional do produto, o idioma empregado ou os consumidores destinatarios do produto (alérxicos, nenos, lactantes ou anciáns), entre outros elementos.

Así, por exemplo, un produto higiénicamente correcto e inocuo será considerado inseguro si a información que figura na etiquetaxe do produto ou no punto de venda non é a adecuada desde o punto de vista das expectativas do consumidor, que non acepta risco ou perigo algún polo consumo de alimentos.

Na actualidade, o consumidor ten dereito a reclamar e a resarcirse dos danos se resulta prexudicado por unha información incorrecta en canto á forma de preparación, conservación, manipulación, composición ou advertencias sobre determinados riscos do produto alimenticio que consumiu. Desde esta perspectiva, o concepto de seguridade do produto é un concepto estritamente xurídico, definible desde parámetros xurídicos e enjuiciable desde criterios xurídicos , xudiciais ou administrativos.

O consumidor pode esixir do produtor, distribuidor e comerciante toda una serie de obrigacións que inciden de maneira directa sobre a seguridade do produto e o dereito á saúde. Entre elas, que unicamente poñan a disposición dos consumidor produtos seguros, informar os riscos derivados, adoptar medidas en caso de riscos paira o consumo, establecer instrucións, advertencias e indicacións sobre os riscos previsibles (por exemplo, naqueles casos que determinados alimentos presenten algún tipo de alerxia, contraindicación ou problemática paira sectores específicos de consumidores); identificar os produtos ou os lotes de produtos; realizar probas de mostraxe entre os produtos comercializados; vixiar e controlar a seguridade dos produtos comercializados ou adoptar as medidas adecuadas paira evitar riscos derivados dos seus produtos.

Quen protexe os dereitos do consumidor?

A protección do consumidor está garantida non só pola Constitución senón tamén polos Estatutos de Autonomía das Comunidades Autónomas, polas Leis básicas de consumo e especialmente tutelada no marco da Unión Europea. Os dereitos fundamentais do consumidor, contidos nas citadas normas e aplicables aos produtos de consumo son:

  • Dereito á protección da saúde
  • Dereito á protección da seguridade
  • Dereito á protección dos seus intereses económicos
  • Dereito á información
  • Dereito á educación
  • Dereito á representación por asociacións de consumidores
  • Dereito ao fomento das organizacións de consumidores
  • Dereito de audiencia
  • Dereito á protección en situacións de inferioridade, subordinación ou inferioridade
Os dereitos dos consumidores e usuarios, respecto alimentos, deben ser obxecto de protección prioritaria pola súa consideración legal de produtos de uso ou consumo común, ordinario e xeneralizado. Os dereitos á protección da saúde, a seguridade e os lexítimos intereses económicos dos consumidores deben ser garantidos polos poderes públicos mediante procedementos eficaces.

Nas transaccións comerciais esíxese honestidade e non se permite nin fraude nin as falsificacións de alimentos. A información dos produtos alimenticios debe ser veraz, eficaz e suficiente en relación ás súas características eseciales. En ningún caso a publicidade realizada dos produtos alimenticios pode ser falsa, errónea ou tendenciosa. A elaboración, a distribución e a comercialización de alimentos débese realizar cumprimentando todos e cada un dos principios e dereitos básicos que amparan aos suxeitos finais do seu consumo.

A protección da saúde e a seguridade dos consumidores

A comercialización e consumo de produtos alimenticios está permitida a condición de que se cumprimente o deber xeral de non lesionar nin pór en perigo a saúde e a seguridade dos consumidores. Os alimentos postos no mercado a disposición dos consumidores ou usuarios non deben implicar riscos paira a súa saúde ou seguridade.

Con todo, a obrigación xeral está matizada pola normativa ao permitirse un certo grao de risco que é aceptado legalmente. Agora ben, garantindo un elevado nivel de protección da saúde e seguridade dos consumidores.

A sociedade aceptou determinados tipos de alimentos ou produtos alimentarios e permitiu a utilización de determinados tipos de aditivos (conservantes ou antioxidantes) pola función protectora que realizan do alimento. E o lexislador, pola súa banda, considerou estes riscos como admisibles respecto da función protectora que realizan e/ou á aceptabilidad social.

Os diferentes Regulamentos poden determinar como “tolerables” determinados riscos que se deriven do seu consumo, sempre que se realice en condicións normais e que sexan previsibles, dadas as características do produto, e os hábitos e perfís dos seus destinatarios. Como contrapartida á admisibilidad de determinados tipos de risco imponse o deber de información ao consumidor. Estes riscos hanse de pór en coñecemento previo dos consumidores por medios apropiados, tendo en conta a natureza dos produtos e dos destinatarios.

Débense facilitar, por tanto, as instrucións e indicacións necesarias paira un correcto consumo ou manipulación dos alimentos, con inclusión das advertencias e riscos que sexan previsibles. A finalidade é ofrecer ao consumidor todos os datos necesarios paira a elección libre e con pleno coñecemento do produto.

A mellor prevención é a información

Como acabamos de ver, o dereito fundamental do consumidor á protección da súa saúde e da súa seguridade está intimamente relacionado co dereito á información. Os produtos que consumimos deben estar debidamente etiquetaxes e a información debe ser a legalmente establecida. Tanto respecto da normativa xeral sobre etiquetaxe, presentación e publicidade dos produtos como ás advertencias sobre riscos, consellos, manipulación, conservación e consumo dos produtos que adquirimos.

Con todo, o consumidor debe de ter a capacidade suficiente paira determinar se un produto cumpre ou non coa normativa que lle afecta. Este obxectivo require un esforzo do consumidor na súa aproximación aos regulamentos de elaboración e comercialización dos produtos da alimentación e outras normas xerais relacionadas cos mesmos. Desta forma poderá determinar, entre outros aspectos, como han de estar etiquetaxes os produtos, que normas de calidade teñen as diferentes categorías de venda, que requisitos de conservación deben de respectar, que aditivos poden conter, que requisitos deben de cumprimentar os establecementos de venda ou de elaboración, cales deben cumprir os vendedores ou manipuladores de alimentos, que porcentaxes de materia prima debe de conter un determinado alimento, cales son os procedementos de elaboración son correctos, ou que requisitos ou autorizacións requírense paira a súa comercialización.

A información e formación do consumidor son aspectos básicos na protección dos seus dereitos, a súa saúde e a súa seguridade. O coñecemento de todos aqueles aspectos que afectan os produtos alimenticios posibilita un exercicio eficaz dos dereitos, rexeitando aqueles produtos que poden danar a súa saúde ou afectar á súa seguridade, denunciando aqueloutros que non cumpren co disposto na norma e reclamando polos danos e prexuízos que, no seu caso, puidésenselle ocasionar. Porque non hai norma máis ineficaz que aquela que non se coñece, nin dereito máis inxusto que aquel que non se exerce.