Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

Estatuto dos cooperantes, a debate

Representantes da principais ONG opinan sobre a nova norma
Por Azucena García 2 de Xuño de 2006

Actualmente un total de 1.400 persoas traballan en España como cooperantes en todo o mundo. Todos eles potenciais beneficiarios do Estatuto dos cooperantes aprobado a finais de abril. O obxectivo desta norma é dignificar una profesión a miúdo confundida coa dos voluntarios e que reparte a axuda humanitaria por máis de 60 países de Latinoamérica, África Subsahariana, Extremo Oriente, Magreb e Oriente Medio, principalmente. Nestes lugares, os cooperantes realizan con frecuencia tarefas de extrema dureza, polo que o Estatuto pretende recoñecerlles unhas condicións mínimas de status legal e laboral, como a firma dun contrato de traballo por escrito, facilidades paira a reinserción laboral á súa volta a España e un seguro colectivo paira atender todas as necesidades sanitarias.

Valoración da ONG

O pasado 28 de abril aprobouse o Estatuto dos cooperantes. A Lei de Cooperación Internacional paira o Desenvolvemento, de xullo de 1998, establecía no seu articulado a obrigación de aprobar un marco normativo no que se contemplasen una serie de aspectos esenciais do labor dos cooperantes), como os seus dereitos e obrigacións, réxime de incompatibilidades, formación, homologación dos servizos prestados e modalidade de previsión social. Oito anos despois, estes requisitos danse cita no Estatuto dos cooperantes, de aplicación aos preto de 1.400 cooperantes españois que desempeñan os seus labores en zonas de conflito ou afectadas por desastres naturais. En xeral, o texto foi acollido favorablemente polas organizacións que contan con proxectos de cooperación ao desenvolvemento porque supón recoñecer o labor dos cooperantes, un sector cada vez máis profesionalizado.

Valoración da ONGDesde Cruz Vermella Española, o responsable de Cooperación paira África, José Sánchez Espinosa, considera que o Estatuto “é un paso á fronte moi positivo tras oito anos de traballo nos que se estivo loitando por conseguilo”. Asegura que “o máis importante é que por primeira vez deuse un recoñecemento oficial ao traballo do cooperante, que até agora non se fixo a nivel oficial como profesión”, e destaca que, con esta nova normativa, se estandarizará o trato cara ao cooperante por parte da ONG, encargadas até agora de regular a situación deste. “A casuística pode ser moi ampla, pero até agora eran a ONG as que se encargaban de regularizar a situación dos cooperantes, cun contrato de alta na Seguridade Social e un seguro médico. Agora, o Estatuto recolle una serie de normas obrigatorias que, en moitos casos, a ONG xa cumprían, pero que agora todos imos estar obrigados a cumprir”, reflexiona.

Pola súa banda, Consolo López, responsable de Relacións Institucionais de Médicos Sen Fronteiras, recoñece que nos últimos anos houbo “una situación de desprotección e de pouca seguridade xurídica paira os cooperantes”, aínda que afirma convencida que “soamente o feito de que exista este Estatuto xa é un avance, un recoñecemento e una mostra de dignificación dun traballo que até agora tiña o recoñecemento social, pero non xurídico”. Esta idea é compartida tamén polo coordinador do Departamento de Cooperación de PTM-Mundu bat, Gorka Ramírez, quen, tras facer una “valoración positiva”, rexeita ter calquera “temor” respecto da vontade de que este Estatuto se aplique con todas as garantías: “Por parte da Administración e a ONG vemos vontade de incorporar o Estatuto, aínda que habería que facer un chamamento ás propias organizacións para que nos impliquemos na incorporación destes dereitos e deberes que se outorgan ao cooperante e analicemos as nosas deficiencias paira garantir estas condicións mínimas de traballo aos que están en terreo. Ademais, hai que ter en conta que a partir de agora xa estamos obrigados a realizar un control máis exhaustivo”.

As organizacións non gobernamentais insisten en que o Estatuto supón un paso adiante

As organizacións non gobernamentais insisten en que o Estatuto supón un paso adiante

e é, engade o Director de Loxística de Acción contra a fame, Guillem Pérez, “una boa noticia despois de oito anos de discusión e debate, porque ao final creouse un marco xurídico no que cal se contempla a figura do cooperante e dáselle un status legal”. Así o defende tamén Ricardo Angora, Vogal de Acción Humanitaria da Coordinadora de ONG ao Desenvolvemento de España (CONGDE), paira quen o Estatuto é una “reivindicación histórica moi esperada” porque, explica, “vimos da nada a unha regulación que é bastante favorable aos cooperantes”. E é que convén lembrar que, a miúdo, os cooperantes traballan en lugares remotos asediados por enfermidades endémicas e con deficientes condicións sanitarias. Estas situacións de extrema dureza requiren algún tipo de compensación que, dalgunha forma, pretende darse agora co Estatuto. “A maioría da ONG garantiron condicións dignas paira o traballo do cooperante porque, pola contra, é difícil que permaneza no país de destino se non se lle garanten esas condicións mínimas, como son un contrato laboral ou un seguro médico, pero o Estatuto vai axudar a que isto mellore”, agrega Angora.

Desde a Administración, Enrique do Olmo, vocal asesor na secretaría de estado de Cooperación Internacional, asevera que coa normativa aprobada o pasado 28 de abril “cumpriuse un compromiso que en oito anos non se puido cubrir, á vez que se xera un marco de cobertura que non existía”. No entanto, confía en que o futuro Regulamento do Estatuto, que debe desenvolverse nos próximos seis meses, sirva paira resolver algunhas das dúbidas ou interrogantes que nestes momentos teñen a ONG e insiste no salto importante que significa o texto “paira a dignificación do sector da cooperación, a valoración social dos cooperantes e a súa cobertura e seguridade sobre o terreo”.

Regularización do sector

As novidades recollidas no Estatuto dos cooperantes pódense agrupar en tres categorías, tal e como recolle o Real Decreto que o aproba: a incidencia do traballo que van realizar os cooperantes e a súa relación xurídica de prestación de servizos, tanto laboral como administrativa, os dereitos e deberes específicos dos cooperantes e a concertación dun seguro colectivo por parte da Axencia Española de Cooperación Internacional (AECI).

Cuestións laborais

Neste apartado, faise referencia á actividade dos cooperantes e a súa relación xurídica coa organización paira a que prestan os servizos e coa que deberán manter una relación sometida ao ordenamento xurídico laboral ou una relación funcionarial ou de persoal ao servizo das Administracións Públicas. Independentemente da duración do contrato, este debe formalizarse por escrito e, cando sexa temporal paira obra ou servizo, haberá que determinar a causa que xustifica a temporalidade. Ademais prevese, como anexo ao contrato de traballo, a obrigatoriedade de subscribir un acordo complementario de destino, no que se deben especificar as condicións especiais da prestación do servizo do cooperante, a determinación do país de destino ou territorio beneficiario da axuda ao desenvolvemento, a descrición do proxecto ou programa, data de inicio, precaucións médicas e de vacinación que debe adoptar o cooperante e o réxime de horarios, vacacións, viaxes ao exterior e permisos aplicables. Tamén hai que incluír neste acordo as normas de seguridade básicas do país, as formalidades a cumprimentar paira a residencia e o traballo, as retribucións salariais e extrasalariales, a moeda en que se pagarán as retribucións, as condicións do seguro do cooperante e os seus dereitos.

Una vez asinado o contrato e o acordo complementario de destino, débese depositar una copia na AECI no prazo de 20 días. Paira Ricardo Angora (CONGDE), o principal avance deste artigo é que os contratos dos cooperantes quedan regulados no marco da Lei do Estatuto dos Traballadores, á vez que o acordo anexo “recolle una serie de dereitos adicionais”. Ademais, Angora valora que o Estatuto permita ao cooperante pedir a excedencia no seu lugar de traballo e reincorporarse a este ao seu regreso da misión de cooperación, porque, segundo indica, non todos os cooperantes que marchan a terreo poden manter o seu emprego. “Este aspecto é especialmente importante no caso de profesionais sanitarios ou do ámbito educativo, porque se trata de persoal de calidade que antes non se desprazaba ante o risco de perder o seu posto de traballo”, explica Angora. “Ás veces, a ONG teñen problemas paira atopar persoal cualificado, porque ter boa vontade non é suficiente, senón que hai que ter grandes coñecementos, polo que esta regulación da excedencia vai favorecer moitísimo que profesionais de calidade participen nas operacións de cooperación ao desenvolvemento”, apostila.

Outro aspecto novo no ámbito laboral refírese ao retorno ao finalizar o traballo, despois de que se pretende favorecer a reinserción laboral do cooperante ao seu regreso a España, coa súa inscrición como desempregado nos servizos públicos de emprego e a súa inclusión nos programas de políticas activas de emprego, especialmente, nos programas de reorientación profesional. Paira Sánchez Espinosa (Cruz Vermella Española), o feito de “dar facilidades” paira a reinserción laboral é moi importante posto que, subliña, “até agora é bastante complicado, sobre todo, paira persoas que nalgúns casos pasan fóra até dez anos”. “Quizá o Estatuto pode cambiar a idea do cooperante como alguén revolucionario que en ocasións non é ben visto no mundo das empresas privadas”, confía.

Dereitos e deberes

En segundo lugar, o Estatuto dos cooperantes recolle outro aspecto moi importante: dereitos e deberes. Antes de partir ao país de destino, o cooperante ten dereito a recibir una formación adecuada paira desempeñar correctamente o seu labor sobre terreo e a recibir toda a información concernente a horarios, permisos ou normas de seguridade. Ademais, a organización coa que se embarquen no proxecto de cooperación ao desenvolvemento debe garantirlle o completo reembolso dos gastos derivados da obtención dos permisos de residencia ou de traslado, así como una retribución complementaria paira facer fronte aos gastos fixos de residencia no país e os gastos de escolarización dos seus fillos, se os tivese. Por último, recoñécese o dereito a:

  • Previsión social específica pola perda da vida ou una invalidez permanente, atención médica e hospitalaria similar á cobertura a que se ten dereito en España, atención psicolóxica ou psiquiátrica por angustia ou tensión e repatriación en caso de accidente.
  • Inmediata atención dos seus problemas polos servizos diplomáticos españois no Estado de destino.
  • Dereito a que o tempo que se traballe como cooperante sexa computado, como mérito a valorar, nas convocatorias de prazas no sector público.

Respecto dos deberes, os cooperantes están obrigados a manter una conduta adecuada no país de destino, cuxas leis se deben respectar, notificar a súa chegada e no prazo máximo de dous meses e inscribirse no consulado de España, e notificar a súa chegada e presentarse ante a Oficina Técnica de Cooperación paira informar do labor que van realizar.

Reivindicacións dos cooperantes

Aprobado o Real Decreto paira a posta en marcha do Estatuto, as entidades promotoras de proxectos de cooperación ao desenvolvemento contan cun prazo de seis meses paira a aplicación dos principios da norma. Tamén será neste prazo cando o Goberno teña que incluír nos Orzamentos Xerais do Estado una partida paira o pago do seguro colectivo por parte da AECI, creando, se fose preciso, un fondo de previsión específico, e cando se desenvolva o Regulamento do Estatuto dos cooperantes. Precisamente, este será o momento no que as organizacións aproveitarán paira volver pór sobre a mesa aqueles aspectos que consideran que non quedaron ben regulados ou que se poden mellorar, aínda que, advirte Do Olmo, “O Regulamento non pode ir en contra do Real Decreto, porque é un instrumento operativo deste e non se poden modificar os seus puntos, aínda que todo farase de forma consensuada coa ONG”. A pesar de que aínda non hai una data específica paira a elaboración deste regulamento, Do Olmo asegura que será “en breve prazo” e confía en que ao cabo destes seis meses (que conclúen o próximo 28 de outubro), “póidanse pór en marcha todos os instrumentos do Estatuto”.

En relación ás reivindicacións que poderían aparecer durante este período, desde Acción contra a fame, Guillem Pérez reclama que, “máis aló da boa vontade, a axuda á reinserción no mundo laboral veña acompañada de medidas máis prácticas, como programas específicos ou algún incentivo fiscal paira o cooperante, que lle axude ao aforro”. “Por exemplo -concreta-, o prezo da vivenda en España é moi alto e máis paira un cooperante que, talvez, ao estar fose do país, non puido aforrar tanto diñeiro como paira comprarse una casa. Neste sentido, facilitar o acceso á vivenda sería moi importante, sobre todo se o cooperante empeza a ter cargas familiares, o que adoita provocar que se vexa obrigado a deixar este traballo porque non pode carrexar o custo que representa una familia”. Segundo Pérez, esta situación implica a perda de “un potencial profesional moi importante nas organizacións”, xa que, en ocasións, “pode tratarse de cooperantes que se cadra levan dez anos en terreo”.

Paira José Sánchez Espinosa, de Cruz Vermella, “o Estatuto teríase que aprobar antes”,

“o Estatuto teríase que aprobar antes”

aínda que considera que chegou nun momento no que a cooperación vai tomando máis forza, cunha concienciación cada vez maior por parte de toda a sociedade, polo que pide o “verdadeiro” cumprimento da norma á hora de dar un status legal á figura do cooperante. Nesta liña, Gorka Ramírez, de PTM-Mundu bat, lamenta que a norma “adoece dunha falta de desenvolvemento que defina ben algúns conceptos como o de salario digno”. Pola súa banda, Consolo López, desde MSF, aposta por seguir avanzando paira perfeccionar este primeiro paso. “A aprobación do futuro regulamento será crucial porque aínda hai que loitar por conseguir mellores condicións en cuestións como fiscalidade ou axilidade en contratos temporais, que se utilizan moito nestas misións”, sinala López, paira quen “as demandas iniciais do sector ían cara a unha reforma lexislativa de maior calado, que permitise xerar una situación máis favorable paira estes traballadores”.

Así mesmo, considera que practicamente non se abordan” nin a cuestión fiscal nin a xestión administrativa dos recursos humanos, e remarca o importante volume de traballo que significará paira Médicos Sen Fronteiras a obrigatoriedade dun acordo complementario de destino, dado que a ONG conta cuns 600 cooperantes e a xestión por escrito deste acordo paira cada un deles aumentará a carga administrativa. “Outro punto que nos preocupa é a obrigatoriedade de rexistrar na AECI a todos os cooperantes que saquemos ao terreo,

“Outro punto que nos preocupa é a obrigatoriedade de rexistrar na AECI a todos os cooperantes que saquemos ao terreo”

porque traballamos en contextos altamente inseguros, con conflitos bélicos, onde o mantemento do principio de independencia e de neutralidade é un factor de protección paira os nosos equipos. Por iso, preocúpanos que este rexistro na AECI poida ser un factor de identificación do noso persoal humanitario con persoal humanitario procedente de axencias gobernamentais”, lamenta, paira reclamar o “principio de independencia, que realmente protexe e fai neutrais aos cooperantes fronte a faccións belixerantes onde a seguridade é un grave problema paira a supervivencia dos nosos equipos”. “No regulamento teremos que seguir alerta porque é onde se deberá analizar a letra pequena”, advirte.

Pola súa banda, desde a CONGDE, Ricardo Angora, cre que aínda queda pendente o recoñecemento de enfermidade profesional, “cando o cooperante contáxiase dunha enfermidade derivada da súa tarefa porque traballa en zonas con enfermidades endémicas e deficientes condicións sanitarias”, e avoga porque se recoñeza que o cooperante “está moi exposto a enfermidades que se deberían considerar enfermidades profesionais”. Tamén defende una maior “flexibilidade” na cotización á Seguridade Social porque, segundo explica, “a situación de risco e dureza na que se moven e traballan os cooperantes debería ter algún tipo de bonificación ou diminución da súa cotización á Seguridade Social”, e reclama una bonificación na cotización do Imposto da Renda sobre as Persoas Físicas (IRPF) “porque durante o tempo que están fóra do país, os cooperantes non gozan de ningún dos servizos que proporciona o Estado e non parece lóxico que teñan que contribuír a unha serie de servizos e beneficios que non van gozar”.

En definitiva, a maioría das organizacións coinciden en afirmar as vantaxes do Estatuto dos cooperantes, especialmente porque creen que permitirá acabar coa confusión entre o cooperante e o voluntario, “e a imaxe do cooperante como a dun hippie que se vai a terreo a axudar”. “Cunha formación universitaria na maioría dos casos e una capacidade paira falar entre dúas ou tres idiomas sen ningún problema”, explica Gorka Ramírez, os cooperantes constitúen un sector cada vez máis profesionalizado, movido pola “motivación, a vontade e una serie de competencias que se adquiren ao longo do tempo”. É por iso que a ONG reclaman o recoñecemento e a dignificación ao seu labor e ven no Estatuto un paso importante paira este obxectivo. “Até este momento non existía a profesión de cooperante e agora xa existe”, resume Ramírez.