Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

Inmigración irregular e as súas causas, consecuencias e lexislación

Os datos oficiais revelan que en España hai máis dun millón de inmigrantes 'sen papeis'. A ONG, en cambio, advirten de que esa cifra corresponde só aos nenos que residen de maneira ilegal
Por Azucena García 17 de Febreiro de 2007

As cifras non coinciden; o Ministerio de Traballo e Asuntos Sociais cifra en máis dun millón o número de inmigrantes ilegais que residen en España, ben porque a súa entrada no país produciuse sen documentos ou con documentos falsificados, ou porque permanecen cun visado ou una cartón de residencia caducados. Pola súa banda, a ONG advirten de que esa cifra, un millón, corresponde só aos nenos indocumentados que residen aquí, polo que esixen á Administración una maior protección dos menores e una política de reagrupación familiar máis áxil e aberta. Ademais, denuncian o alto custo que deben pagar os inmigrantes por vir a España -máis de 1.100 persoas faleceron no traxecto desde África-, mentres o Goberno lembra que nos últimos dous anos destinou 302,4 millóns paira a integración dos estranxeiros.

Razóns paira emigrar

Razóns paira emigrar

España converteuse, xunto a países como Italia, nun lugar de inmigración recente. Ambos seguen os pasos de Reino Unido ou Francia, afeitos desde hai anos á chegada de estranxeiros. A Secretaría de Estado de Inmigración e Emigración tiña contabilizados, a 31 de decembro de 2006, un total de 3.021.808 estranxeiros con cartón ou autorización de residencia en vigor (un 10,33% máis que en 2005). Pola súa banda, o Ministerio de Traballo e Asuntos Sociais cre que o número de inmigrantes irregulares que hai actualmente no país supera o millón. Segundo nacionalidade, os colectivos maioritarios son o marroquí (543.721 persoas), o ecuatoriano (376.233), o colombiano (225.504), o romanés (211.325) e o británico (175.870). Estas cinco nacionalidades representaban o 50,74% do total de estranxeiros legais ou documentados. Ademais, desde o ano 2000 a Federación Rusa e Ucraína convertéronse en importantes países de orixe. As razóns que empuxan aos inmigrantes a saír da súa contorna son, na maioría dos casos, económicas. Viaxan coa esperanza de atopar un emprego digno, con mellores salarios que os que perciben no seu país.

Gustavo Fajardo é avogado especializado en dereito internacional público e coordinador dos servizos centrais xurídicos da asociación América-España, Solidariedade e Cooperación (AESCO). Desde a súa experiencia, que supera os 20 anos, afirma que quen salguen do seu país non o fan porque queiran ou porque busquen una aventura, senón porque alí traballando oito horas o soldo non alcanza paira comer. Ten duras palabras paira España, un país ao que acusa de “comprar a industria latinoamericana a prezo de remate” e “apropiarse das empresas estratéxicas de auga, electricidade, telefonía, gas e petróleo, onde ten un monopolio”. Por iso, cre que, en certo xeito, España ten una débeda contraída cos cidadáns daquela parte do mundo “porque está a obter un rendemento económico asombroso á conta dos seus recursos”. Mesmo achega algunhas claves: “España ten una responsabilidade nos temas de América Latina, por iso creemos que a entrada de persoas latinoamericanas resolverase na medida en que faga una investimento en desenvolvemento deses países paira impedir que veñan os inmigrantes”.

Fajardo insiste en que os inmigrantes “veñen esperando atopar a alguén que lles dea traballo, paira poder comer e enviar diñeiro á súa familia, e un sitio paira durmir”, pero que, en ningún caso, “veñen soñando coa riqueza de aquí, senón que saben que o van a pasar moi mal, que non van ter papeis e que non van poder saír á rúa, a un sitio público, porque a Policía pódelles identificar e expulsarlles”. A pesar de todo, o ‘Informe fronteira sur. 1995-2006: Dez anos de violación dos dereitos humanos’, elaborado pola ONG SOS Racismo a partir de 379 casos documentados nas fronteiras de Ceuta (376) e Melilla (3), asegura que todos os inmigrantes subsaharianos que son expulsados a Marrocos volven tentar entrar en España.

Rutas de entrada

O aumento dos fluxos migratorios ha ido parello ao aumento dos controis paira evitalos. Con todo, non sempre se pode impedir a entrada dos inmigrantes. Hai varias rutas, dependendo do lugar de orixe. A máis coñecida, e probablemente a máis perigosa, é a chegada en patera, caiuco ou lancha motora desde África. As rutas convencionais atravesaban o estreito de Xibraltar até chegar á costa andaluza, un periplo que apenas duraba un día e implicaba, relativamente, poucos riscos. Nos últimos anos, o aumento da vixilancia obrigou a buscar rutas alternativas e, mesmo, novos lugares de destino. O pasado ano, máis de 31.000 inmigrantes ilegais alcanzaron as Illas Canarias, seis veces máis que en 2005. Os fluxos foron similares en Italia e Malta. O coordinador xeral da Asociación Prol Dereitos Humanos de Andalucía (APDHA), Rafael Lara, asegura que estas novas rutas chegaron a cuadriplicar e quintuplicar os días de viaxe: “Antes, cando os inmigrantes saían do norte de Marrocos, bastaba un día, tres ao máximo, paira chegar á costa, pero agora estamos a falar de dez ou quince días, si vén desde Senegal ou Guinea até Canarias. Mesmo hai que facer paradas de reposición porque as embarcacións non poden transportar todo o fuel que se necesita”.

Para que a viaxe sexa máis rendible, as embarcacións chegan a transportar até 130 persoas, “una barbaridade”, denuncia Lara. “Viaxan hacinados -detalla-. Moitos deles confesan que o peor de todo é estarse quieto quince días, case sen moverse, na mesma posición, porque lles dan cambras. É unha viaxe moi difícil. Tamén ocorre que as embarcacións se perden, prodúcese avarías, una persoa enferma e morre durante o traxecto e prodúcese una situación moi dramática dentro do barco, o fuel co sal do mar produce queimaduras, insolaciones, hipotermias? En fin, o que pasan estas persoas é una auténtica traxedia e, o peor de todo, é que permitamos que estea a ocorrer isto ás portas da nosa casa”.

Outra das vías de acceso a España desde África son as cidades autónomas de Ceuta e Melilla, no Norte daquel continente, aínda que tamén neste punto os controis intensificáronse.

Outra das vías de acceso a España desde África son as cidades autónomas de Ceuta e Melilla, no Norte daquel continente, aínda que tamén neste punto os controis intensificáronse

Os intentos masivos de entrada por estes lugares (en 2005 máis de 11.000 inmigrantes propuxéronllo) levaron á instalación dun valo de separación con Marrocos. A de Melilla é dobre, cobre una distancia de 12 quilómetros, está fabricada de arame e ten una altura de seis metros. Ademais, conta con postos de control, camiños entre os valos paira o paso de vehículos de vixilancia, cables baixo o chan que conectan una rede de sensores electrónicos de ruído e movemento, luces de alta intensidade e videocámaras con visión nocturna. O pasado ano quitáronse os elementos lesivos, como o aramado en espiral ou concertina, que era extremadamente cortante, e colocáronse uns flejes de aceiro paira impedir apoiar escaleiras e subir. Os traballos supuxeron un desembolso de 20 millóns de euros. O valo de Ceuta ten características similares.

Paira quen non chegan desde África, as rutas de entrada varían. Desde 2005, a Confederación Española de Policía (CEP) denuncia que a fronteira dos Pireneos é un auténtico “coladero”. Asegura que cidadáns romaneses, búlgaros, chineses ou indios indocumentados tentan entrar en España como pasaxeiros do tren que cobre o traxecto desde Milán a Barcelona. Tamén considera un punto importante de entrada o aeroporto de Xirona, onde aterran voos procedentes de Budapest (Hungría), nos que chegan cidadáns romaneses, e voos procedentes de Francia e Alemaña, que traen sobre todo inmigrantes latinoamericanos. Gustavo Fajardo precisa que os latinoamericanos chegan en avión porque obxectivamente é imposible vir en patera e aclara que “entran directamente en España ou a través de países de tránsito, polos que é máis fácil pasar os controis.

O custo da inmigración

O Goberno español destinou en 2005 un total de 120 millóns de euros paira fondos de integración dos inmigrantes. Esta cantidade foi distribuída entre as comunidades autónomas e as autoridades locais paira financiar a acollida, integración e programas educativos. O Fondo de Apoio á Acollida e Integración de Inmigrantes foi así incluído por primeira vez nos Orzamentos Xerais do Estado, que paira 2006 reservaron de novo una dotación de 182,4 millóns de euros paira o mesmo fin. Ademais, en outubro do pasado ano aprobáronse subvencións por valor de 16.523.665 euros, destinados á atención sanitaria dos inmigrantes no momento de chegada ás costas (Canarias, Andalucía, Ceuta e Melilla) e á súa acollida temporal na península, e una segunda partida de 6.381.370 euros en subvencións paira municipios, mancomunidades de municipios e comarcas paira desenvolver programas innovadores a favor da integración.

Pero o custo da inmigración non é só económico, senón que existe tamén una dimensión humana. A Asociación Prol Dereitos Humanos de Andalucía documenta no seu ‘ Informe Anual sobre Dereitos Humanos na Fronteira Sur do ano 2006’ a morte de 1.167 persoas no traxecto desde África a España, aínda que considera que, en realidade, a cifra pódese aproximar ás 7.000 persoas, tres veces máis que en 2005. Ante esta situación, en Senegal creouse a asociación de Nais e Viúvas dos Caiucos, na que as socias reúnen fondos e conceden microcréditos a mulleres sen recursos. O obxectivo é que estas mulleres consigan o diñeiro necesario paira crear a súa propia empresa de venda de zumes ou de peixe, por exemplo, que axude a mellorar a economía familiar e eviten a emigración.

“O obxectivo é que estas mulleres consigan o diñeiro necesario paira crear a súa propia empresa de venda de zumes ou de peixe, por exemplo, que axude a mellorar a economía familiar e eviten a emigración”

Paira Rafael Lara, todo o que se faga neste sentido é una boa idea posto que, como recoñece, “en África está a producirse una sangría enorme; as persoas que veñen son novas, dinámicas, preparadas e con futuro, e poderían achegar moito ao seu propio país”.

Todos e todas (Lara afirma que “foi aumentando o número de mulleres”) os que chegan en pateras veñen buscando un futuro mellor, pero á súa chegada a España poden ocorrer dúas cousas: que sexan detidos polos equipos de control e vixilancia, nese caso hai moitas posibilidades de que sexan devoltos ao seu país, que lles solten” cunha orde de expulsión, ou que consigan fuxir destes controis. No primeiro caso, segundo Lara, a “inmensa maioría” dos que son localizados á súa chegada á costa son “inmediatamente atendidos pola Cruz vermella ou a Garda Civil, aínda que estes servizos son insuficientes e as condicións de acollida, infames”. A quen logran fuxir, “una pequena parte”, pódelles ocorrer tres cousas: “que sexan acollidos por algunha familia, que sexan finalmente capturados polas autoridades ou que teñan que viaxar até outros lugares da península”. “Cando chegan en avión -engade Fajardo-, búscanse un hostal en grao sumo barato ou, xeralmente, teñen coñecidos que non lles aloxan, pero que lles informan e lévanlles aos sitios onde eles traballan para que busquen alí un emprego”.

A finais de 2006, máis de 30 mozos procedentes de Europa e Latinoamérica, a maioría fillos de emigrantes españois, participaron no Encontro de Mozos Españois do Exterior, que se celebrou en Málaga, organizado pola Dirección Xeral de Emigración e o Instituto da Mocidade. A todos eles entregóuselles un cuestionario no que debían responder a preguntas sobre a súa identidade, os seus intereses, as súas expectativas profesionais (a unha maioría gustaríalles traballar en España), a súa participación en asociacións xuvenís e o seu coñecemento sobre políticas de mocidade. Respecto ao momento onde se lles preguntaba sobre as dificultades ás que se enfrontan como emigrantes, destacaron o idioma, a integración sociocultural e o acceso ao mundo laboral como principais obstáculos. Isto é, precisamente, o que lles ocorre a boa parte dos inmigrantes que chegan a España.

O proxecto “Mellora no acceso aos servizos públicos de saúde dos inmigrantes indocumentados na área sanitaria 11 da comunidade de Madrid”, posto en marcha por Médicos Sen Fronteiras en novembro de 2004, determinou que “hai unha alta porcentaxe de usuarios con problemas de comunicación que dificultan enormemente o achegamento ao sistema de saúde ou a xestión oportuna”. Así mesmo, un 38% dos casos atendidos non puideron acceder ao sistema público de saúde “de forma normalizada” por non dispor de cartón sanitario ao non estar empadroados, e constatouse que as nais inmigrantes descoñecen medidas preventivas, como o estado de vacinación dos seus fillos, a necesidade de controis pediátricos ou a importancia da hixiene bucal. “O medo dos inmigrantes responde a varias causas: medo á perda do emprego, a ser identificado e expulsado, a non poder comunicarse cando necesita asistencia médica, ao descoñecemento, etc.”, apunta o informe de MSF.

Política migratoria

A integración laboral está considerada o primeiro paso paira una integración social satisfactoria. O Regulamento da Lei de Estranxeiría (Real Decreto 2393/2004, de 30 de decembro) fixa os mecanismos e requisitos para que os estranxeiros poidan residir e traballar en España legalmente. De feito, esta normativa abriu un proceso de regularización especial de tres meses (entre o 7 de febreiro e o 7 de maio de 2005), destinado aos traballadores irregulares que estaban no país, tiñan un contrato por un período mínimo de seis meses, levaban polo menos medio ano vivindo en España e carecían de antecedentes penais. Paira Gustavo Fajardo, aquel proceso de regularización resultou “fabuloso” paira a economía española “porque pagaron a Seguridade Social, aproximadamente, un millón de persoas que antes non o facían”.

Con todo, asegura que non foi tan bo paira os propios inmigrantes ou, en todo caso, foi “medianamente favorable”, porque se legalizou aos inmigrantes, pero se esqueceron das familias e, en especial, dos nenos. “A medida esqueceu o interese máis digno de protección, que son os nenos, e agora temos en España preto dun millón de nenos indocumentados, na marxinalidade, máis outros dous millóns que están en América Latina e os seus pais non lles poden traer porque gañan o salario mínimo e o Goberno impide a un pai que gaña o salario mínimo que traia aos seus fillos”, lamenta. Segundo datos a 30 de decembro de 2005 do Ministerio de Traballo e Asuntos Sociais, o proceso de regularización resolveu un total de 688.419 expedientes, dos que o 83,3% (573.270) foron autorizacións positivas e o 16,6% (115.149) denegadas e arquivadas. O 0,47% (3.236) permanecía en trámite aínda nesa data. As altas na Seguridade Social foron 550.136 e, en 2006, ascendían a 1.885.561.

Una vez finalizado este proceso de normalización, a política migratoria en materia laboral conta con outro instrumento paira facilitar o acceso ao mercado laboral: o continxente de traballadores estranxeiros de réxime non comunitario. Paira 2007, o Goberno deu luz verde a un continxente provisional de 27.034 postos de traballo de carácter estable, 92.000 de contratación individual nominativa (o empresario pode ir ao país de orixe a buscar aos inmigrantes directamente) e 61.000 contratacións de duración determinada (de tempada)

Paira 2007, o Goberno deu luz verde a un continxente provisional de 27.034 postos de traballo de carácter estable, 92.000 de contratación individual nominativa e 61.000 contratacións de duración determinada

A suma dá como resultado algo máis de 180.000 contratacións potenciais, ás que se engade una estimación inicial de 455 visados de procura de emprego paira o sector do servizo doméstico e 500 visados paira o programa piloto que pretende conceder visados de procura de emprego a fillos e netos dos españois de orixe. Os traballadores que poidan acceder a esta vía de contratación en orixe, terán un máximo de tres meses paira buscar emprego.

Paira Fajardo, as bondades deste sistema están en dúbida. Cre que o seu nacemento se debe á necesidade de cubrir aqueles postos “nos que os españois non queren traballar porque o que lles pagan non lles compensa”. Así mesmo, reflexiona sobre a política de visados e censura que este documento se expuxese “como obrigatorio na saída de países pobres como Bolivia ou Perú, pero non de Gobernos ricos como Venezuela”. “A maioría dos países considéranos obrigatorios paira saír do país, pero ocorre que, nalgúns lugares, están a negarse sistematicamente. Os visados puxéronse paira negar o acceso dos pobres, porque cando un multimillonario pide o visado, danllo, porque saben que non se vai a quedar”, manifesta.