Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

Os desprazados e apátridas

No mundo hai 10 millóns de persoas refuxiadas e case 25 millóns de desprazados que non reciben protección nin asistencia
Por Azucena García 3 de Xullo de 2007

Están perseguidas por motivos de raza, relixión, nacionalidade, grupo social ou opinións políticas e foxen a lugares da contorna nos que creen que poden atopar axuda. Son as persoas refuxiadas que buscan asilo fóra do seu país. O pasado ano case 10 millóns de persoas atopábanse nesta situación baixo o mandato do ACNUR e outros 24,5 millóns vagaban como desprazados internos. O conflito de Iraq agravou una situación de seu dramática e revelou a crise do dereito de asilo: cada vez hai menos solicitudes e cada vez concédense menos estatutos de refuxiado. Das 5.297 peticións que se rexistraron en España o pasado ano, só se deu o visto e prace a 168. Os organismos internacionais apelan á responsabilidade dos países asinantes da Convención sobre o Estatuto dos Refuxiados de 1951. Con todo, as fronteiras péchanse cada vez máis ante unha sensación de avalancha que non se corresponde coa realidade.

Aumento de persoas refuxiadas

A Convención sobre o Estatuto dos Refuxiados de 1951 considera como tal ás persoas que sofren una persecución por motivos de raza, relixión, nacionalidade, pertenza a un determinado grupo social ou opinións políticas. Como consecuencia desta situación, as persoas refuxiadas atópanse fóra do país da súa nacionalidade e non poden, ou non queren, acollerse á protección deste. Nin sequera desexan regresar a el por temor a represalias. No seu lugar, foxen aos países da contorna paira solicitar asilo ou ven abocadas a unha situación de ilegalidade obrigada porque ninguén lles concede ese dereito. Segundo datos do Alto Comisionado de Nacións Unidas paira os Refuxiados (ACNUR), o número de refuxiados baixo o mandato desta axencia aumentou o pasado ano por primeira vez desde 2002. En concreto, esta cifra incrementouse un 14% até alcanzar case os 10 millóns. O conflito de Iraq está na orixe desta subida, xa que o país conta con dous millóns de desprazados internos e outros dous millóns de persoas fóra, na súa maioría, acollidas por Siria e Xordania. “O panorama non é moi alentador. Segue habendo conflitos, intolerancia e violencia que provocan o desarraigamento de millóns de persoas en todo o mundo”, lamenta a responsable de Relacións Externas da delegación en España do ACNUR, María Jesús Veiga Pascual.

“Cada vez hai menos refuxiados en Europa e cada vez vanse recibindo menos solicitudes”

Por nacionalidades, o maior grupo de persoas refuxiadas baixo o mandato do ACNUR o pasado ano foi o dos afgáns (2,1 millóns), seguido por iraquís (1,5 millóns), sudaneses (686.000), somalíes (460.000) e refuxiados da República Democrática do Congo (400.000) e Burundi (400.000). Tamén aumentou considerablemente o número de desprazados internos por conflitos como os de Líbano, Sudán, Sri Lanka ou Timor Leste. Segundo o Centro de Monitoreo de Desprazados Internos do Consello Noruegués de Refuxiados, a finais de 2006, o número de desprazados internos en todo o mundo era de 24,5 millóns. Todas elas son persoas que non teñen acceso a un sistema de protección nin de asistencia porque non contan cun organismo oficial que as protexa e a ONG non sempre poden chegar até lugares remotos paira prestarlles axuda. O dato é alarmante: as persoas apátridas, aquelas que non posúen ningunha nacionalidade, chegaron até os 5,8 millóns.

Paira Virginia Álvarez, responsable de Relacións institucionais e Política interior de Amnistía Internacional, o máis preocupante é que, a pesar destas cifras, “as políticas de países europeos e de Estados Unidos están a negar esta realidade, rexistrándose un descenso do número de refuxiados que son recoñecidos como talles”. Asegura que hai instrumentos suficientes paira garantir a protección das persoas refuxiadas, pero que falta vontade por parte dos Estados paira aplicalos. De feito, lembra que a Convención de 1951 foi asinada e ratificada por España, así como por países da contorna europea, pero que estes recorren a políticas centradas unicamente no control e obvian que existe una obrigación de facilitar este tipo de mecanismos. “Isto tradúcese en que cada vez hai menos refuxiados en Europa e cada vez vanse recibindo menos solicitudes”, precisa.

A situación en España

O último informe sobre “A situación dos refuxiados en España”, da Comisión Española de Axuda ao Refuxiado (CEAR), recolle o descenso do número de estatutos de refuxiado concedidos en 2006. En total, 5.297 persoas solicitaron o pasado ano este estatuto no noso país, dos que se concederon 168. O ano anterior solicitáronse 5.257 e concedéronse 201. “Cada vez hai menos persoas que teñen acceso ao dereito de asilo e que quedan nas fronteiras da Unión Europea”, denuncia a Secretaria xeral da comisión española de CEAR, Amaya Valcárcel. Un caso moi concreto é o de países como Congo ou Costa do Marfil, onde a situación de violencia que se vive fai que os seus habitantes tenten escapar cara ao norte de África, paira chegar logo a Europa. Un reto case imposible. “En primeiro lugar, porque se topan cos valos de seis metros de Ceuta e Melilla, e en segundo lugar, porque cada vez hai máis medidas policiais”, describe Valcárcel. Desde 2001, existe una tendencia descendente case unánime na Unión Europea: en 1995 Alemaña concedeu o estatuto de refuxiado a 23.468 persoas, mentres que en 2005 os 25 países da UE outorgaron esta protección a 25.000 persoas.

A inseguridade xurídica e a situación económica na que viven impídenlles atopar un aloxamento adecuado

Os requisitos que se esixen paira obter asilo son cada vez máis difíciles de cumprir. As axencias de axuda a refuxiados solicitan que se teñan en conta criterios como o idioma e os lazos culturais ou familiares con España paira facilitar a entrada, por exemplo, de persoas procedentes de América Latina e África. “Pola contra, acceder polas canles regulares é cada vez máis complicado, o que empuxa a moitas persoas a porse en mans de mafias e traficantes”, advirte María Jesús Veiga Pascual. Tamén desde Amnistía Internacional, Virginia Álvarez censura que en España “non hai procedementos adecuados” paira garantir a protección de quen solicitan asilo e afirma que a asistencia xurídica non sempre permite aos refuxiados expor os seus motivos de persecución. A consecuencia desta situación é que moitos refuxiados ven obrigados a permanecer en países como Libia, Tunes ou Marrocos, “onde pode haber presenza do ACNUR, que pode recoñecerlles como refuxiados baixo mandato, aínda que iso non significa que os seus dereitos se garantan”, agrega Valcárcel.

España comprometeuse a destinar 14,3 millóns de euros en axuda de emerxencia e a crear outro fondo de reserva específico paira crises humanitarias

Cando chegan a España, as dificultades son outras. A inseguridade xurídica e a situación económica na que viven impídenlles atopar un aloxamento adecuado. Moitos quedan na marxinalidade e viven nas rúas. En canto á inserción laboral, adoita estar reservada a empregos máis duros e peor retribuidos, o que xera una frustración ao non poder retomar as súas profesións. A miúdo, os países de acollida non teñen en conta que as persoas refuxiadas foxen de situacións dramáticas. Case sen posibilidade de elixir, escapan onde poden. Na maioría dos casos, trátase de países da contorna onde acaban en campamentos “en moi malas condicións”. “En África hai campamentos de refuxiados que non ofrecen as mínimas garantías”, sinala Álvarez. O informe de CEAR destaca que ‘Un paso adiante’ é o programa financiado polo Fondo Europeo paira os Refuxiados, destinado aos solicitantes de asilo inadmitidos a trámite ou denegados que recorreron as súas resolucións administrativas. Este Fondo permite un acompañamento social e concede un conxunto de prestacións económicas paira a cobertura de necesidades básicas durante un período de tres meses. España comprometeuse a destinar 14,3 millóns de euros en concepto de axuda de emerxencia paira os refuxiados e a crear outro fondo de reserva específico paira as necesidades que poidan ter os refuxiados de crises humanitarias.

Crise do dereito de asilo

O descenso das solicitudes de asilo e das concesións do estatuto de refuxiado parece constatar a crise do dereito de asilo. Desde CEAR aseguran que se poden falar de crise porque as causas que converten a unha persoa en refuxiado non cambiaron, “mentres os férreos controis fronteirizos obstaculizan a chegada de inmigrantes e refuxiados e a resposta política concéntrase en protexerse do efecto chamada”. Aínda que os recursos nunca son suficientes paira cubrir todas as necesidades e programas de atención a refuxiados, existen e pode recorrerse a eles. “O que ocorre é que os refuxiados son vistos como una carga”, subliña María Jesús Veiga Pascual. Paradoxalmente, os países máis desfavorecidos son os que maior número de refuxiados acollen.

“O Estado debe arbitrar medidas paira impedir que estas persoas, pola súa situación de irregularidade, poidan verse sometidas a tratos que non son aceptables”

Outro feito que confirma a crise do dereito de asilo é que as fronteiras se están pechando en Europa e en países que tradicionalmente estaban abertos a recibir refuxiados. Segundo Amaya Valcárcel, “un exemplo clarísimo é Kenya”. Durante anos, este país africano ha aberto as súas portas a refuxiados sudaneses, etíopes e somalíes, aos que denegou a entrada o ano pasado. Outro exemplo é Tailandia, un país que progresivamente vai pechando as súas portas e expulsando aos refuxiados birmanos. Existe una tendencia xeneralizada a pechar estas fronteiras, o que aumenta o número de desprazados e fai que o 90% das persoas refuxiadas estean en países empobrecidos. Os países máis desenvolvidos teñen una sensación de avalancha, pero as cifras de persoas que chegan son ridículas comparadas coas doutros lugares. Só nos campamentos de Tanzania hai 200.000 refuxiados.

En todo isto, axuda pouco que a imaxe dos refuxiados asóciese cunha imaxe negativa da inmigración, delincuencia ou terrorismo. Algúns países asinantes de convenios de protección de refuxiados aluden as súas responsabilidades e obrigacións internacionais coa escusa do aumento da inmigración irregular. A isto engádese a disparidade de criterios dentro da UE paira conceder o asilo. “Hai nacionalidades que nun país están a conseguir protección e, en cambio, non reciben ningún tipo de protección noutros”, revela Álvarez. Isto sucede porque cada país ten os seus propios procedementos paira conceder asilo. Hainos que prestan demasiada atención á documentación dos refuxiados sen pensar que, cando una persoa foxe do seu país, non sempre ten tempo de facelo con todos os papeis. Mesmo, saír do país con pasaporte pode pór en risco a vida de quen necesitan ocultar a súa identidade. “O Estado debe arbitrar medidas paira impedir que estas persoas, pola súa situación de irregularidade, poidan verse sometidas a tratos que non son aceptables”, conclúe Álvarez.