Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

Entrevista

Raúl Aguado, presidente da Federación de Asociacións de Medicusmundi de España (FAMME)

O uso xeneralizado de técnicas cotiás na nosa contorna salvaría a vida de moitas mulleres e nenos cada ano
Por Azucena García 29 de Maio de 2010
Img raulaguado
Imagen: Medicusmundi

“O dereito á saúde da muller é un dos maiores retos”, asevera Raúl Aguado, presidente da Federación de Asociacións de Medicusmundi de España (FAMME). Se contextualiza nun marco que entende ás mulleres como nais “e, mesmo nese aspecto, en moitas ocasións, carecen da mínima seguridade sanitaria”. O seu cumprimento redundaría nunha mellor calidade de vida, así como nunha mellor saúde delas e dos seus fillos, ao previr as enfermidades de transmisión sexual, os embarazos non desexados ou as complicacións durante o parto. Os datos son “inaceptables”, cualifica Aguado. Como solucionalo? “O uso xeneralizado de coñecidas técnicas, prácticas e tratamentos de uso cotián na nosa contorna podería salvar a vida de moitas mulleres, recentemente nados e nenos cada ano”, responde o presidente de FAMME.

Por que non se cumpren os dereitos sexuais e reprodutivos nalgunhas partes do mundo?

“Os dereitos sexuais e reprodutivos das mulleres abórdanse, no mellor dos casos, só en función do seu papel como nais”

En moitos lugares, non xa os dereitos sexuais e reprodutivos, senón o dereito á saúde da muller é un dos maiores retos ao que nos enfrontamos as organizacións que traballamos no ámbito da saúde. Os dereitos sexuais e reprodutivos das mulleres abórdanse, no mellor dos casos, só en función do seu papel como nais, e mesmo nese aspecto, en moitas ocasións, carecen da mínima seguridade sanitaria. A educación da muller, que a miúdo se lle nega, é un compoñente importante paira valorar esta cuestión relacionada, non co incumprimento deste dereito, senón coa amputación parcial, cando non total, dos dereitos das mulleres.

Que implica que non se cumpran?

O seu cumprimento redundaría nunha mellora da calidade de vida das mulleres, xa que falamos dun dereito de vital importancia paira aspectos como a prevención da mortalidade materno-infantil, o control de fillos, a prevención de enfermidades de transmisión sexual ou o drama dos embarazos non desexados, una das situacións máis difíciles e traumáticas ás que se pode enfrontar una muller.

Como axudan a reducir a mortalidade infantil e materna?

Cada ano, coa publicación e difusión de informes que versan sobre a saúde no mundo, no capítulo dedicado a saúde materna podemos ler conclusións impactantes similares a estas: “cada minuto, nos países en desenvolvemento, una muller morre debido a complicacións do embarazo e o alumeamento”, “o 99% dos casos de mortalidade materna e dos recentemente nados ocorre no mundo en desenvolvemento”, “entre 350.000 e 500.000 mulleres morren cada ano por complicacións durante o embarazo e o parto, o 85% en África”, “3,6 millóns de recentemente nacidos non superan o ano de vida e 5,2 millóns falecen antes dos cinco anos”.

Estes datos son inaceptables e revelámonos contra esta realidade, posto que constatamos que o uso xeneralizado de coñecidas técnicas, prácticas e tratamentos de uso cotián na nosa contorna podería salvar a vida de moitas mulleres, recentemente nados e nenos cada ano. Ao mesmo tempo, tratamos de influír no Norte, paira conseguir que os países doantes acheguen recursos suficientes paira implementar de forma xeneralizada as técnicas, prácticas e tratamentos que son eficaces.

A Organización Mundial da Saúde alertou do aumento do número de Infeccións de Transmisión Sexual (ITS), como podería evitarse este incremento?

A transmisión das ITS, na súa maioría, é consecuencia das relacións sexuais que se manteñen cunha persoa infectada sen usar protección (preservativo). A forma de evitar a transmisión dunha ITS é non ter relacións sexuais cunha persoa infectada. Con todo, é frecuente que estas non teñan síntomas evidentes e, por tanto descoñezan que o están. O método máis seguro paira evitar una ITS é o preservativo, hai que usalo sempre en cada relación sexual casual ou cunha parella inestable.

Os casos novos de infección por VIH rexístranse de maneira importante entre mozas de 15 a 24 anos. É fundamental a sensibilización entre os mozos e a educación sexual?

Sen ningunha dúbida, pero antes de abordar una estratexia de educación e sensibilización é necesario profundar neste dato, que esconde una realidade relacionada co dereito sexual e reprodutivo da muller. Case o 64% das persoas novas que viven co VIH/sida son mulleres. Una vez máis, temos que falar da diferenza de poder entre homes e mulleres e das normas sociais que se aplican ás nenas e ás mulleres, que tenden a prexudicar as posibilidades de que as mozas exerzan control sobre as súas relacións sexuais, como cando e con quen as manteñen. Isto colócaas nunha situación de vulnerabilidade. A información e a educación é una das nosas principais bazas paira loitar contra a propagación e os efectos da sida entre os mozos. Está demostrado que entre as persoas novas con niveis superiores de educación, a utilización de métodos de prevención é máis habitual e, por conseguinte, diminúe a porcentaxe de contagios.

Nenas, adolescentes, novas, mulleres e homes. Como organizaría a estes grupos por orde de importancia respecto da necesidade de concienciación e sensibilización?

O fundamental non é tanto ordenalos como adecuar as mensaxes paira cada un dos públicos. Todos os grupos son importantes, posto que interactúan entre si. Estamos ante un problema global que require solucións globais. O noso reto é romper o silencio que en moitos lugares envolve ao VIH/sida, loitar contra os prexuízos e a discriminación e involucrar aos mozos, as súas familias e as comunidades onde viven na prevención e loita contra a epidemia.

Ademais do VIH/sida, outra enfermidade que preocupa é a malaria. Xunto con ONG de Alemaña, Italia, Kenia, Polonia e Suíza forman un consorcio paira aumentar a conciencia social sobre a malaria, importante causa de morte en África subsahariana. O compromiso paira erradicar esta enfermidade é menor que no caso da sida?

“A malaria apenas afecta os países ricos, polo que se percibe como un problema doutros”
Entre as enfermidades debilitantes, a malaria é a primeira en importancia, con máis de 200 millóns de casos cada ano en todo o mundo. O continente mais afectado é África. É endémica, constante, en 109 países e ameaza á metade da poboación mundial. Cada ano rexístranse entre 350 e 500 millóns de casos e entre un e tres millóns de mortes (o 90% destas en África Negra). Destas, un millón son nenos menores de 5 anos de África. É a primeira causa de mortalidade infantil. Enfrontámonos a unha enfermidade que apenas afecta os países ricos, polo que se percibe como un problema “doutros”. É una enfermidade paira a que se investiga pouco, xa que a industria farmacéutica non considera produtiva, en termos económicos, a investigación sobre a mesma. Quen padecen a enfermidade non teñen diñeiro paira comprar o remedio. En certo xeito podemos dicir que estamos ante unha enfermidade invisibilizada polo VIH.

Respecto dos dereitos sexuais, nalgúns casos, paira conseguir que se cumpran hai que ir en contra da tradición. De que maneira afectan as crenzas á saúde sexual?

“É necesario adoptar medidas paira protexer á muller contra as prácticas e normas culturais tradicionais perniciosas”

O exercicio do dereito da muller á saúde require que se supriman todas as barreiras que se opoñen ao seu acceso aos servizos de saúde, educación e información, en particular, na esfera da saúde sexual e reprodutiva. Pero tan importante como isto, é a necesidade de adoptar medidas preventivas, promociónalles e correctivas paira protexer á muller contra as prácticas e normas culturais tradicionais perniciosas que lle denegan os seus dereitos genésicos.

O Pacto Internacional paira os Dereitos económicos, sociais e culturais establece a obrigación dos estados de velar porque as prácticas sociais ou tradicionais nocivas non afecten o acceso á atención anterior e posterior ao parto nin á planificación da familia, impedir que terceiros induzan á muller a someterse a prácticas tradicionais, como a mutilación dos órganos xenitais femininos, e adoptar medidas paira protexer a todos os grupos vulnerables ou marxinados da sociedade, en particular ás mulleres, os nenos, os adolescentes e as persoas maiores.

Podería destacar un país onde a situación preocupe máis respecto da falta de cumprimento dos dereitos sexuais?

“A saúde sexual require una aproximación positiva e respectuosa á sexualidade e as relacións sexuais”
Si atendemos á definición de “Dereitos Sexuais” como dereito humano a ter control da súa sexualidade, mesmo a súa saúde sexual e reprodutiva, e a decidir libre e de forma responsable sen sentirse sometida a coerción, discriminación ou violencia, falamos de relacións en igualdade entre homes e mulleres que garantan o pleno respecto á integridade da persoa e o consentimento mutuo, que asumen de forma compartida as responsabilidades e consecuencias do seu comportamento sexual. A pouco que pensemos no contido desta definición, concluímos que hai moito por facer, non só nos denominados países do Terceiro Mundo, o cal é evidente. A saúde sexual require una aproximación positiva e respectuosa á sexualidade e as relacións sexuais, así como a posibilidade de ter experiencias satisfactorias e seguras, non coercitivas e libres de discriminación e violencia.

Estímase que a poboación africana duplicarase antes de 2036. A planificación familiar é un instrumento imprescindible?

Os programas de planificación familiar poden axudar a mellorar a saúde de moitas persoas. Un bo programa reduciría os embarazos involuntarios e, con iso, evitaría case una cuarta parte de todas as defuncións maternas nos países en desenvolvemento. Permitiría que as mulleres limitasen os nacementos aos anos de mellor saúde do período reprodutivo e evitaría que desen a luz máis veces do conveniente paira a saúde. Á súa vez, se os embarazos se espaciaran entre si dous anos, como mínimo, as mulleres poderían ter fillos máis sans e contribuiríase a aumentar a probabilidade de supervivencia infantil nun 50%. Pero ademais, paira moitas mulleres, o control da procreación mediante prácticas anticonceptivas eficaces pode abrirlles as portas á educación, o emprego e a participación comunitaria. As mulleres que teñen menos fillos tenden máis a envialos á escola. Como consecuencia de todo iso, se aumentase o número de persoas que optan pola planificación familiar, a fecundidade descendería e a poboación crecería máis lentamente.

En que condicións realízanse os partos nos países en vías de desenvolvemento?

Os niveis de mortalidade materna son moi altos, en especial, en África subsahariana, onde o risco dunha muller de morrer por complicacións tratables ou prevenibles durante o embarazo e o parto, durante toda a súa vida, é de 1 de cada 16 casos, en comparación con 1 de cada 3.800 casos nos países desenvolvidos. Ao intervir con programas de saúde materna, sobre todo en África, podemos ter una serie de dificultades que agravan o risco das mulleres embarazadas. Entre estas, destacaría a falta de datos básicos que nos permitan analizar cuestións como a cobertura e calidade do programa de saúde materna, e a deficiente cobertura e/ou ausencia de servizo de saúde, que leva ao parto nas casas atendido por persoal non cualificado, una práctica que aumenta o risco de morte da nai por hemorraxias, infeccións por ausencia de material estéril, etc.

A formación do persoal sanitario, é escasa, suficiente ou se asemella á dos países desenvolvidos pero a denominada “fuga de cerebros” afecta de maneira especial a estes países?

A escaseza de recursos humanos sanitarios en países en desenvolvemento é una realidade que se agrava cada vez máis, entre outros factores, pola migración das persoas máis cualificadas. Estímase que a atención de persoal cualificado durante o parto e o puerperio pode reducir entre un 16% e un 33% o número de defuncións debidas a parto obstruido, hemorraxia, sepsis e eclampsia. En África, o persoal cualificado só agarraches o 50% dos partos. Dado que as complicacións no embarazo e no parto son en gran medida imprevisibles, danse no momento do alumeamento e poden converterse con rapidez en mortais, a ausencia de atención profesional inmediata e eficaz pon en grave risco a saúde da nai e do seu bebé. Ademais, a falta de profesionais cualificados acentúa o “proceso de parto no fogar”, o que incrementa os riscos derivados das denominadas tres demoras (UNFPA, 2004): demora en decidir ir en busca de atención médica, demora en chegar a establecementos onde se dispense atención apropiada e demora en recibir atención, una vez que se chega ao establecemento de saúde.

Obxectivos do Milenio en 2015

Todas estas ideas plasmáronse estes días en Asturias (27 e 28 de maio), no Congreso de Cooperación Internacional en Saúde Sexual e Reprodutiva organizado por Medicusmundi. María Luisa Ruiz, integrante da Xunta Directiva de Medicusmundi en Asturias e directora do evento, insiste en que o acceso a uns servizos sanitarios de saúde sexual e reprodutiva “constitúe un dereito prioritario” e é “esencial paira avanzar cara á consecución dos Obxectivos do Milenio en 2015”.

O congreso reuniu a axentes sociosanitarios do mundo desenvolvido e en vías de desenvolvemento, implicados neste tema, para que acheguen a súa valoración das estratexias dos países do Sur comparadas cos do Norte e intercambien as súas experiencias. “Isto permitiu analizar estratexias sanitarias e políticas, paira trazar futuras liñas de acción”, sinala Ruiz.

Cada ano falecen 240.000 mulleres por cancro de cérvix e oito millóns de embarazadas sofren complicacións

No evento aproveitouse paira presentar un convenio asinado coa Axencia Española de Cooperación Internacional paira o Desenvolvemento (AECID), sobre “Fortalecemento de sistemas públicos de saúde e desenvolvemento no nivel descentralizado, con especial incidencia en materia de saúde sexual e reprodutiva”. Este proxecto céntrase, en especial, no Salvador, Honduras, Guatemala e Nicaragua, aínda que no congreso abordouse tamén a cuestión de África, “paira completar a visión do problema nos países do Sur”.

Segundo a OMS, cada ano rexístranse 340 millóns de infeccións de transmisión sexual bacteriana, 240.000 mulleres morren por cancro de cérvix, oito millóns de embarazadas sofren complicacións e, delas, 529.000 falecen a consecuencia das patoloxías citadas, “que son prevenibles e tratables”. “Contribuír a cambiar estas tendencias, promover o acceso a uns servizos de saúde sexual e reprodutivos adecuados, divulgar os avances académicos e de investigación neste campo, abrir un espazo de reflexión e sensibilizar á opinión pública da realidade e as consecuencias que este tema ten en millóns de mulleres de todo o mundo, foron os obxectivos deste Congreso”, conclúe Ruiz.