Saltar o menú de navegación e ir ao contido

EROSKI CONSUMER, o diario do consumidor

Buscador

logotipo de fundación

Canles de EROSKI CONSUMER


Estás na seguinte localización: Portada > Novas tecnoloxías > Internet e telecomunicacións

Este artigo foi traducido por un sistema de tradución automática. Máis información, aquí.

José Antonio Millán, escritor, filólogo, impulsor do Centro Virtual Cervantes e blogger

A linguaxe verdadeira funciona á marxe das academias

  • Autor: Por
  • Data de publicación: Xoves, 17deAgostode2006

Poeta, novelista, filólogo en exercicio, antigo atleta lanzador de peso, blogger preocupado tanto polo que ocorre dentro como fóra da Rede, director da primeira edición en CD-ROM do Dicionario da Real Academia da Lingua Española… Todo isto e moito máis é José Antonio Millán; talvez a persoa que máis ao tanto estea sobre os profundos cambios que as novas tecnoloxías está a operar no español. Os seus traballos, de gran amplitude temática, foron premiados o pasado inverno polos xornalistas dixitais españois, reunidos, como vén sendo habitual, en Huesca. Pero ante todo Millán é un optimista que asegura que o noso idioma é un ser vivo que se enriquece día a día á vez que se globaliza.

Sen dúbida as novas tecnoloxías son una porta de entrada masiva a neoloxismosde todo tipo e pelame, un torrente de ‘xeneslingüísticos’ que invaden día a día o nosoidioma. Esta perdendo forza o español na novasociedade dixital, ou pola contra estase vendo renovado?

“Estes neoloxismos das novas tecnoloxías acabasen sendo tan propios como os anglicismos ‘gol’ ou ‘xutar'”Bo: gústame pensarnas palabras novas como en organismos vivos que veñen pastar ásanchas pradarías da nosa lingua, e por suposto, non as vexocomo una ‘invasión’. Como dicía un autor no séculoXVI: “Habedes de saber que aslinguaxes teñen moitas veces tanta conformidade e amizade uns con outrosque se prestan vocábulos, e de tal maneira que algunhas veces os deixan esquecidos ata que o longo tempo e o uso véñenos a facerpropios”. Estes neoloxismos das novas tecnoloxías(que moitas veces reintroducen na nosa lingua raíceslatinas ou gregas) acabasen sendo tan propios como os anglicismos’gol’ ou ‘xutar’.En setembro saco en RBAun libro, ‘O candidatomelancólico’, cuxo subtítulo é: ‘De ondeveñen as palabras, como viaxan, por que cambian e quehistorias contan’. Estiven ano e medio materialmentesepultado nas viaxes das raíces indoeuropeas, ou naspalabras persas, árabes, gregas e mesmo chinesas coadas nanosa lingua. Con esa perspectiva, non dubido de que o españolsairá da revolución dixital bastante máisrico e animado.

Vostededixo nunha entrevista: “O español non correperigo, o español seguirá en uso, pero acabaremospagando por usalo”. Que quere dicir con isto?

Falo da súa utilizaciónmediada nos computadores. Cada vez usamos máis tecnoloxíaslingüísticas. Por exemplo, cando o buscador proponnosuna palabra no canto da que lle demos mal escrita, candotraducimos automaticamente un texto, cando falamos por teléfonocun sistema automático, cando unprocesador de textos corríxenos un erro ou nos propón un sinónimo.Usamos a lingua dos nosos pais gratis, pero no medio dixitalfacemos uso, moitas veces sen darnos conta, duns programas que nondesenvolveron empresas de países hispanohablantes. A isochamo eu pagar por usara nosa lingua!

De momento a RealAcademia parece moi calada ante a avalancha de neoloxismos queaparecen cada día en Internet, ou ante as simplificacionesortográficas nas mensaxes vía SMS. Como director daprimeira edición en CD-ROM doDicionario daReal Academia: cre que hai descoñecemento do fenómenodesta mutaciónlingüistica ou sinxelamente impotencia paira regular?

“No medio dixital facemos uso duns programas que non desenvolveron empresas de países hispanohablantes”A min assimplificaciones gráficas do SMS non me preocupan, como non me preocupaba a prosa de telegrama, ou as abreviaturas nos toldosdos comercios: son recursos que se usan, e non expoñen grandesproblemas. Algúns, mesmo adquiren carta de natureza, como aabreviatura medieval do dobre ene, que deu lugar nada menos que áñ, nosa letra fetiche! Pero respecto dosneoloxismos, eu creo que a Academia non está nada calada: aíestán os setenta termos ou acepcións informáticasque incorporou oDicionario no 2001,como o feo ‘cederrón’ [de CD-ROM](que, por certo, ninguén usa). Daquela o DicionarioPanhispánico de Dúbidas incorporou moitos outros,con máis manga ancha no que se refire a aceptarextranjerismos. Outro tema é que estas cousas logo calen na xente:en lingua as cousas funcionan por sufraxio universal e maioríaabsoluta. Xa pode a Academia, ou quen sexa, propor algo, que si aosfalantes non lles gusta, non o usarán: mire vostede o quepasou con ‘güisqui’.

Pero, á parte deincorporar algunhas palabras, o máximo que fixeron é doaro ‘corpus lingüístico’ do español a Microsoft para que,polo menos, os seus programas conserven certa coherencia coas normas…

Sobre o acordo daAcademia e Microsoft eu non sei nada de certo, máis que o que dixeron eles (que foi moi pouco): para que oscorrectores de Word coordínense coas normas académicassó fai falta pasarlles o dicionario e una Ortografía:o ‘corpus’ é paira investigación e xeración deprogramas lingüísticos. Se Microsoft está a usarpaira investigación o ‘corpus’ dunha instituciónfinanciada en gran parte con diñeiro público, supoño que haberáalgunha contrapartida (aínda que non se cal), e que outra empresatamén podería usalo.

Pódese loitar desde a ortodoxia academicista contra a chegada deverbos como ‘googlear’, ‘indexar’, ‘clicar’…? Dígoo porquedescriben accións moi difíciles de traducir se non se coñecene non se viven as novas tecnoloxías.

“Xa pode a Academia, ou quen sexa, propor algo, que si aos falantes non lles gusta, non o usarán”De novo, eu nonfalaría de ‘loita'(que implica que alguén ataca, e a ninguén lle agrediu nunca unabandada de ‘clics’ ninun acio de ‘googles’):Fronte á entrada tumultuosa de palabras novas, hai algunhas normassinxelas (ditadas polo sentido común, e non xa por ningunhaortodoxia) que calquera falante debería poder seguir, e quese ejemplifican moi ben cos verbos que me ofrece. Si en españolhai una palabra que é ‘índice’,o verbo non debería ser ‘indexar'(do inglés ‘index’,aínda que no fondo sexa latín!), senón ‘indizar’.’Clic’ aparece nodicionario en 1984 como onomatopeya do ruído do bico, en 1992 duninterruptor, e no 2001 do rato. Leva máis devinte anos dando voltas pola lingua. O Panhispánicodi que non lle gusta ‘clicar’nin ‘cliquear’, senón ‘facerclic’… A min pásame o mesmo, pero a ver quengana. E por certo, a ver quen gana en Latinoamérica,que é onde están máis das nove décimaspartes dos falantes de español. Por último, haicentos de palabras que empezaron sendo marcas comerciais e agoraestán plenamente integrados: ‘futbolín’,ou ‘kleenex’. ‘Googlear'(ou ‘guglear’) pode ser outramáis…

Debemosafacernos a ter un español mestizo e cambiante? Talvez a xogar con distintas versións do español á vez, coma se de súpeto as fronteiras lingüísticas con Latinoaméricae a comunidade hispana de Estados Unidos houbésense difunimado?

Eu creo que as persoas nos cinguimos bastante á forma de falar que recibimos (a lingua materna),aínda que a maioría manexamos varios rexistros, como é lóxico(máis culto, máis relaxado…). Por máiscoñecemento que teñamos doutras variedades do español, emáis contactos que haxa entre elas, sería absurdo quecambiásemos a nosa forma de falar: vai falar unde Ourense como o natural de Zacatecas? Outra cousa é que en Españaaprendamos a recoñecer (e a respectar, que é a parte máisimportante!) variedades latinoamericanas: coñecer o seu vocabulario,saber evitar os seus termos tabús (que se cadra non sonos nosos), etc. Sinalouse todo o que fixeron astelenovelas pola entrada de palabras latinoamericanas na nosalingua. Pero iso non nos deu un fala mestiza,aínda que xa saibamos usar ‘chévere’!No que respecta á coexistencia lingüística, ofuturo ideal será ser cidadáns sesquilingües,é dicir: capaces de comprender outras linguas e outras variantes danosa lingua, aínda que non sexamos necesariamente capaces de falalas.Recomendo moito a lectura do libro do lingüista Juan CarlosCabrera, ‘DeBabel a Pentecostés. Manifesto plurilingüista’.

Creque o español de hoxe en día parecerase moitoao de dentro de 50 anos?

“Hai centos de palabras que empezaron sendo marcas comerciais e agora están plenamente integrados: ‘futbolín’, ou ‘kleenex'”Esta é atípica pregunta que un lingüista debería negarse a responder!Pero vou contestar como novelista… Nas obras deciencia ficción tipo Heinlein ou así, o viaxeiro dotempo ou o hibernado que se afastaba unhas décadas atopábase una lingua bastante similar á que deixara,coa excepción dalgúns centos de palabras, completamentedescoñecidas… Se alguén da década en que nacínouvise esta frase de hoxe: “Mándoche un link a un clip que descubrín gugleando” non entendría nada, aínda que asintaxe e a fonética sigan iguais. Pero todo isto non énovo: fíxese no que dicía un autor do séculoXVI!: “Cada día deixamos uns vocábulos e inventamos outrosnovos, de tal maneira que cada cincuenta ou sesenta anos pareceque é outra linguaxe nova”. Probablemente a lingua popularcambie en máis aspectos, á parte da inclusión depalabras novas: o noso sistema pronominal é inestable, sobre todonos complementos, e podería dar sorpresas; estas poderíanse atopar tamén na fonética(adopción xeral do seseo, que xa é dominante noespañol). Só podo dicir que me gustaríapresenciar estes cambios… con boa saúde.

Osoftware está a converterse nunha ferramenta decomunicación social case tan importante como a charla de bar.Pero detrás do software non adoita haber lingüistas senón,como moito, programadores ben intencionados, cando nonmultinacionais máis interesadas no beneficio que en axustarseaos criterios semánticos de cada lingua. Como se pode evitar que o significado das palabras, o que écorrecto ou incorrecto, o que é censurable ou non… determíneo unexecutivo de Microsoft, por exemplo?

Polo xeral osfabricantes de software, como antes os de coches, os de tocadiscos,etc., como os físicos cuánticos ou os biólogos,non tentan especialmente aumentar o vocabulario das linguas dosseus compradores (incluíndo os seus propios paisanos): os primeiros sóqueren vender e os segundos facer a súa ciencia. Devandito isto, moitosfabricantes déronse conta de que lles trae máis contarespectar as circunstancias de quen lles compran, e iso inclúe moiespecialmente a lingua. Se se compara a tradución demanuais de hai quince anos coa actual, verasetodo o que melloramos. Quedan lagoas anecdóticas, comoo feito de que Microsoft utilice o parella ‘rato/mouse'(porque a primeira palabra é tabú en partes deLatinoamérica). De todos os xeitos, ás persoas excesivamentepreocupadas pola influencia da ciencia e a tecnoloxíaestranxeiras no español pediríalles que se dedicasena fomentar a investigación e o desenvolvemento nos paíseshispanohablantes, de modo que os inventos e avances dasseguintes décadas saian ao mundo directamente en español.

Doutra banda : non ten tamén un efecto positivo o quea linguaxe escape das academias e sexa instituido por xentenon docta pero si que vive a linguaxe real da rúa ou daRede? Non pode convertise nun axente dinamizador?

“Moitos fabricantes [de software] déronse conta de que lles trae máis conta respectar as circunstancias de quen lles compran, e iso inclúe moi especialmente a lingua”De verdade: a linguaxe verdadeira, a linguaxe de onde beben todosos demais, incluso o académico, funciona á marxe dasacademias: é a fala da rúa, dos centros de traballo, dosgrupos de amigos, da intimidade das parellas… É una linguadinámica, cambiante e ás veces moi bela: foino sempre.Hai una tendencia a confundir a lingua coa lingua escrita. Élóxico que os xornais, as editoriais de librossigan normas de unificación, e si non existen academias (comono inglés) algunha outra institución eríxese noreferente do ‘bo estilo’. O que é demencial no españolé que sempre hai xentes máis papistas que o Papa: aAcademia, por exemplo, decide (e á miña entender sen gran motivo) que se pode quitar o artigo antes das cifras de ano2000 e superiores: ‘6 de outubro de2006′, pero di que a outra forma é tamén correcta. A minsóame fatal: sempre ouvín e devandito “6 deoutubro do 2006”. Pois ben, isto, que sería unasimple metedura de pata, convértese nunha aberración en mansdas persoas e os medios que decidiron que a Academia’ordena’ que se escriban esas datas sen artigo. E escríbenme cartas rifándome por non seguir as súasindicacións!

Vostede foi director do proxecto do Centro Virtual Cervantes, que trata dedifundir a cultura española na Web. Cre que aglobalización que permite Internet favorecerá ocoñecemento das grandes obras narrativas españolas? Nonestán expostas a un certo grao de deformación,modificación e mesmo mellora, tal como sucede co softwarelibre? Aceptariamos un Don Quixote mellorado por unprofesor da Universidade de Arkansas? Quero dicir se o admitiriamos; se admitiriamos que mellorou, por exemplo, o ritmo dos capítulos que Cervantes dedica aoscontos renacentistas…

Cando naceu oproxecto do Centro Virtual Cervantes, en 1996, realmente era unaproposta atrevida. Había una situación un pouco rara,na que era máis probable atoparche una obra clásicaespañola nun servidor da Universidade de Texas que nunespañol. A verdade é que eles empezaran antes,e iso era completamente lóxico. A situación ha cambiando moito, e hoxe as obras literarias españolas ehispanoamericanas están por toda a Rede, postas por nós.Por suposto, iso aumentará a difusión e ocoñecemento desas obras, e cando una obra difúndese, xa se sabeo que pasa: frutifica e expándese, e un (por fortuna) perde ocontrol. A min gústame pensar no que pasou coatradición literaria de Cervantes, coa que hoxe se enchen aboca os nosos gobernos: sinxelamente, no XVIII en Españao Quixote deixou de lerse, e só se publicouen edicións baratas e malas. A tradición narrativa deCervantes pasou aos ingleses, que a editaron, lérona e continuárona. Sterne e Dickens son autores en grao sumocervantino cando en España ninguén seguía a súa escritura.Foi o mozo Galdós, traducindo os Papeis de Pickwickquen lla reencontrou.

Vostedeé novelista e ten varias obras publicadas, pero á vez manténa súa propia web con multitude de textos e una elevada popularidade.Mesmo os seus traballos dixitais foron premiados pola comunidadeperiodistica (gañou o Premio Blasillo este ano). Creque merece a pena seguir publicando en papel (obviando a cuestióneconómica) cando o verdadeiro combate cultural trasladouse xa á Rede?

“Os libros, neste momento, poden proporcionar ingresos como o publicar na Web xamais pode dar”Bo: por quehaberiamos de obviar a cuestión económica? Aocontrario: empecemos por ela. Os libros, neste momento, podenproporcionar ingresos como o publicar na Web xamais podedar, nin aínda que uno énchaa de anuncios. Alguén que aspire a vivir,polo menos en parte, da escritura non pode renunciar a publicar en papel.Pero publicar na Rede serviume tamén pairapublicar en papel. Iso ocorreume con artigos como este ,que primeiro escribín na web, e logo vendín, ou un dosmeus libros que vai aparecer no outono na editorialMelusina, que é a transposición directa dunha secciónda sección ‘Florde Farol‘ da miña web. Por outra banda, apublicación na Web dáme praceres inmensos: alípodo exercer sen molestias a liberdade de expresión ou decrítica, aexperimentación,o diálogo cos lectores, ou o control da miña obra (por encimade erratas, erros ou intervencións dos meus editores). Non creoque o verdadeiro debate cultural trasladouse á Web: paira minagora mesmo está absolutamente repartido entre o papel e aWeb, que aparecen como o que son: medios complementarios. Isto entendeuno, mesmo cunha perspectiva empresarial, Google, noproxecto Google Libros.

Tenfuturo o texto escrito? Ou ben a voz e a imaxepredominarán maioritariamente nas épocas vindeiras?

O texto ten moitasvantaxes. Uno deles é a economía: na cantidade de bitsen que se mete un par de frases faladas cábeche case una novela.Logo, a facilidade de acceso: pódese buscar facilmente unapalabra determinada nun millón de documentos, pero probe a buscaruna palabra pronunciada nunha chea de arquivos .MP3.Mesmo se non falamos de texto dixital, senón de facsímiles(fotografías de textos antigos, por exemplo), localizar algoé moito máis sinxelo que en arquivos de son. Se o vemosdesde o punto de vista da produción e o consumo, acomodidade da palabra falada é relativa: xente como eu tecleamostan rápido como falamos. Ou máis. E por suposto lemosa unha velocidade moi superior á que escoitariamos un audio.

Cre napropiedade intelectual da obra escrita como un medio paira obterbeneficios derivados, ou ben apostaría por que o creadorenajenara os seus beneficios da difusiónlibre da súa obra? Estamos preparados paira un escenario asíou seguimos necesitando aos intermediarios (editores, axentes,correctores, impresores…)?

“Teño a sensación de que os editores están a incumprir cada vez máis o pacto cos seus autores”Creo que son dúascuestións distintas. A licenza Creative Commons que permitecompartir sen uso comercial, á que está suxeita parte da miñaobra, é una ferramenta de difusión (e por tanto depublicidade, de influencia…) moi grande. Explícoo no artigo’A xestión doentusiasmo‘. Pero iso non impide que cando se queira facer usocomercial, o meu axente literario véndalle a un editor o dereito a publicala.Os intermediarios son una cuestión distinta.Teño a sensación de que os editores (e falo en xenérico:eu teño hoxe en día dos mellores editores que se poidanatopar) están a incumprir cada vez máis o pacto cosseus autores. En parte pola crecente degradación docircuíto distribuidor-libraría, e en parte porque estána reducir custos de maneira radical, e iso nótase na calidade doproduto final. Iso pode forzar a moitos a buscar mediosalternativos de difundir a súa obra. Entre que che edite alguén que vai distribuír mal os teus libros (porque os vai a ter dúas semanas naslibrarías) e outro que os vai a ter constantementedispoñibles nunha libraría virtual, e vainos a imprimir con impresiónbaixo pedido (‘printon demand’) a medida que os necesite e vainos a enviar aoscompradores, a elección vai ser ben clara. Claro, que ao final substituiriamos un intermediario (o editor) por outro (alibraría virtual, ou un proxecto como GoogleLibros). O panorama está a refacerse… Respecto dosaxentes e os correctores, séguenme parecendo importantes nomedio dixital.

Vostedeé un valedor da Wikipedia en español. Nos últimostempos abriuse un debate entre os editores da Wikipedia en casteláne a comunidade blogger, que apadriñou, e levado a cabo,iniciativas como a de duplicar o número de entradas nonoso idioma. O resultado foi un rexeitamento bastante frontal por partedos ‘wikipedistas’ a devanditas achegas por consideralaspouco rigorosas. Non hai una certa contradición nestaactitude coa filosofía de base da Wikipedia, quepretende ser libre, aberta e autoregulada pola comunidade?

“O pracer que supón acceder a unha entrada, ver que algo está factualmente mal, e cambialo sobre a marcha é inenarrable”Estou en xeral a favor da Wikipedia, que me resolveu moitos problemas, aínda quecomprendo o difícil que debe de ser xestionala. Non son parteda comunidade que a leva, de modo que non seguín de cercaestas tensións que me relata. En xeral, eu non me oporía a quese aumentasen as entradas: é moito mellor ter una esquemáticaque non tela…, imos, digo eu. A Wikipedia en inglés (queestá moito máis desenvolvida que a española) deume acceso a moitos datos, bibliografía, etc. Outra cousa éque non vou utilizalos sen unha comprobación paralela, peroisto é algo que os investigadores adoitamos facer con todo tipo defontes. Pero o pracer que supón acceder a unha entrada, ver quealgo está factualmente mal, e cambialo sobre a marcha éinenarrable…


Pódeche interesar:

Infografía | Fotografías | Investigacións